10 zdrowotnych korzyści beta-karotenu + objawy niedoboru i nadmiaru.

Beta karoten to powszechnie występujący barwnik roślinny, zaliczany do grupy karotenoidów. Najczęściej kojarzymy beta karoten z efektywnym opalaniem – suplementy z beta karotenem stosowane są w celu przyspieszenia opalania oraz przedłużenia czasu trwania opalenizny.

Ale beta karoten wykazuje szereg innych, cennych właściwości prozdrowotnych. Jako prekursor witaminy A, beta karoten wspomaga funkcjonowanie wielu narządów i układów, warto zatem zadbać o właściwą podaż tego związku wraz z dietą.

Ale uwaga – istnieje grupa ludzi, u których wysoki poziom beta karotenu może okazać się niewskazany. Zacznijmy jednak od omówienia właściwości prozdrowotnych beta karotenu.

1. Beta karoten wpływa pozytywnie na wzrok

Beta karoten jest związkiem mającym ogromny wpływ na funkcjonowanie narządu wzroku. Jedną z przyczyn postępującego pogorszenia wzroku jest zwyrodnienie plamki żółtej AMD, pojawiające się u osób w starszym wieku.

Plamka żółta to światłoczuła tkanka zlokalizowana na dnie oka, która podlega degeneracji wraz z wiekiem. Suplementowanie beta karotenu oraz innych związków o wysokim potencjale antyoksydacyjnym może spowalniać postęp zmian degeneracyjnych siatkówki oraz redukować ryzyko utraty wzroku (1).

Wykazano również pozytywny wpływ beta karotenu na ryzyko rozwoju katarakty, czyli zmętnienia soczewki oka (2).

Także u pacjentów cierpiących na zwyrodnienie barwnikowe siatkówki, czyli genetyczne schorzenie siatkówki wykazano pozytywny wpływ suplementacji beta karotenu (3).

2. Skuteczny antyoksydant

Podobnie jak wszystkie związki zaliczane do karotenoidów, także beta karoten wykazuje aktywność antyoksydacyjną. Oznacza to, że beta karoten minimalizuje negatywny wpływ wolnych rodników na organizm.

Tym samym związek ten może ograniczać zachorowalność na schorzenia przewlekłe generowane nasilonym działaniem wolnych rodników i powstaniem stresu oksydacyjnego. Mowa tu zarówno o przewlekłych stanach zapalnych, schorzeniach układu sercowo – naczyniowego a nawet
nowotworach (4).

Aktywność antyoksydacyjna beta karotenu i skuteczne neutralizowanie wolnych rodników wynika m. in. z:

  • zwiększenia aktywności enzymów o wysokim potencjale antyoksydacyjnym, takich jak dysmutaza ponadtlenkowa, katalaza oraz dehydrogenazy glukozo – 6 – fosforanu (5)
  • zwiększenia poziomu witaminy E
  • zmniejszenia poziomu homocysteiny, czyli aminokwasu kojarzonego z rozwojem przewlekłego stanu zapalnego i chorób przewlekłych (6)
  • zmniejszenia stężenie dialdehydu malonowego, uznawanego za wskaźnik stresu oksydacyjnego

Wysoki poziom beta karotenu we krwi skorelowany jest z niższym poziomem CRP (białka C reaktywnego) oraz białych krwinek, co wskazuje na mniejsze ryzyko chorób rozwijających się na podłożu stanów zapalnych (7).

3. Beta karoten dla mocnego serca

Beta karoten – jako antyoksydant – wywiera pozytywny wpływ na kondycję serca. Wykazano m. in. związek między poziomem beta karotenu we krwi a zapadalnością na chorobę niedokrwienną serca. Wyższy poziom beta karotenu skorelowany jest z mniejszym ryzykiem zachorowania, a także mniejszą śmiertelnością spowodowaną tym schorzeniem (8).

Pozytywny wpływ beta karotenu na układ krążenia może wynikać z aktywności antyoksydacyjnej, ale także z normalizowania poziomu cholesterolu we krwi. W badaniach doświadczalnych na zwierzętach wykazano, że dieta bogata w beta karoten spowodowała spadek poziomu cholesterolu i ograniczyła stwardnienie tętnic u myszy karmionych dietą bogatotłuszczową (9).

4. Beta karoten dba o zdrowie mózgu

Antyoksydanty wykazują pozytywny wpływ nie tylko na funkcjonowanie układu sercowo – naczyniowego, ale także nerwowego. Nie inaczej jest w przypadku beta karotenu. Długotrwałe suplementowanie tego związku wpływa na poprawę funkcji poznawczych (10), natomiast suplementacja krótkotrwała nie przyniosła takiego efektu.

Analizując wpływ antyoksydantów na funkcjonowanie układu nerwowego trudno nie wspomnieć o schorzeniach neurodegeneracyjnych.

Karotenoidy mogą ograniczać postęp zmian neurodegeneracyjnych na drodze ograniczenia stanu zapalnego, neutralizowania wolnych rodników oraz modulowania zjawiska autofagii (11).

Odpowiednio wysokie spożycie beta karotenu może zmniejszyć ryzyko rozwoju choroby Alzheimera (12).

5. Profilaktyka przeciwnowotworowa

Istnieje szereg badań klinicznych potwierdzających wpływ beta karotenu na ryzyko rozwoju nowotworów. Co ciekawe – wyniki tych analiz są bardzo zróżnicowane i dotyczą odmiennego wpływu beta karotenu dostarczanego wraz z dietą oraz suplementami.

O ile beta karoten dostarczany z pokarmem wydaje się redukować ryzyko rozwoju rozmaitych nowotworów, o tyle suplementacja beta karotenu może zwiększać ryzyko rozwoju określonych typów nowotworów.

Wykazano m. in., że dieta bogata w beta karoten może ograniczać rozwój raka płuc (13), raka kości i białaczki (14), raka jajnika (15). Prawdopodobny mechanizm takiego działania beta karotenu wynika z korzystnego wpływu tego związku na zachowanie stabilności genomu (16).

W przypadku beta karotenu dostarczanego na drodze suplementacji, wpływ tego związku na rozwój raka nie został jednoznacznie określony. Istnieją badania świadczące o tym, że suplementowanie beta karotenu nie wpływa na ryzyko rozwoju raka (17).

W innym badaniu wykazano natomiast, że stosowanie suplementów z beta
karotenem może nieznacznie obniżyć ryzyko rozwoju raka prostaty, okrężnicy oraz płuc (18).

Z drugiej strony – istnieją analizy wskazujące na to, że suplementowanie beta karotenu może zwiększać częstość zachorowania na raka pęcherza moczowego (19).

Na większe ryzyko rozwoju raka płuc oraz żołądka narażone są ponadto osoby palące papierosy bądź narażone na ekspozycję na azbest, które suplementują beta karoten (20).

6. Szkodliwy wpływ promieniowania

Beta karoten wspomaga ochronę organizmu przed rozmaitymi rodzajami promieniowania. Przede wszystkim – związek ten wspomaga ochronę skóry przed negatywnym oddziaływaniem promieniowania UV (21).

Dzięki temu beta karoten dba o nienaganny wygląd skóry, ogranicza
powstanie takich oznak fotostarzenia się skóry jak zmarszczki czy utrata jędrności skóry. Wykazano, iż suplementacja beta karotenu w dawce 30 mg/ dobę ogranicza powstanie zmian skórnych związanych z fotostarzeniem skóry, zaś dawka 90 mg/ dobę nie przynosi takich korzyści (22).

Beta karoten wykazuje działanie radioprotekcyjne oraz antymutagenne w przypadku narażenia na radioaktywny jod, stosowany w diagnostyce i leczeniu schorzeń tarczycy. U szczurów poddanych działaniu radioaktywnego jodu, którym podawano jednocześnie beta karoten stwierdzono ograniczenie uszkodzeń komórkowych generowanych radioizotopem (23).

Pozytywny efekty wykazano także w przypadku suplementacji beta karotenu u dzieci, które poddane zostały promieniowaniu podczas katastrofy w Czarnobylu (24).

7. Cukrzyca typu 2

Wysokie spożycie beta karotenu wraz z dietą może zmniejszać ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 (25), która jest obecnie coraz częściej diagnozowaną chorobą cywilizacyjną.

Jednym z potencjalnych mechanizmów takiego wpływu beta karotenu na redukcję ryzyka zachorowania na cukrzycę może być zwiększenie stężenia adiponektyny, co przekłada się na zwiększenie wrażliwości komórek na działanie insuliny. A to umożliwia efektywne wykorzystanie glukozy jako źródła energii i sprzyja normalizowaniu jej poziomu we krwi (26).

8. Zespół metaboliczny

Coraz częściej diagnozowanym schorzeniem jest zespół metaboliczny, na który składają się zaburzenia o charakterze metaboliczno – hormonalnym. Najważniejsze składowe zespołu metabolicznego to wysokie ciśnienie krwi, nieprawidłowy profil lipidowy krwi, hiperglikemia oraz otyłość typu brzusznego.

Beta karoten wpływa na obniżenie poziomu cholesterolu we krwi na drodze zmniejszenia jego absorpcji w jelicie oraz zwiększenia wydalania cholesterolu z kałem (27). Dzięki temu wysokie spożycie beta karotenu wraz z dietą może zmniejszać ryzyko rozwoju zespołu metabolicznego (28).

9. Beta karoten może zapobiegać hiperurykemii

Hiperurykemia, czyli zbyt wysoki poziom kwasu moczowego. To jeden z najważniejszych czynników ryzyka rozwoju kamicy nerkowej, a także dny moczanowej. Okazuje się, że występuje odwrotna korelacja między poziomem we krwi beta karotenu oraz kwasu moczowego (29).

10. Beta karoten sposobem na długie życie?

Z racji wymienionych właściwości prozdrowotnych beta karotenu oraz jego wpływu na minimalizowanie rozwoju chorób przewlekłych, związek ten może przyczyniać się do ograniczenia śmiertelności na skutek nowotworów, udaru mózgu, chorób układu sercowo – naczyniowego (30). Wykazano także zmniejszenie śmiertelności ogólnej (31).

Naturalne źródła beta karotenu w diecie

Beta karoten jest związkiem dostępnym w diecie w znacznych ilościach. Najbogatszymi źródłami tego związku są warzywa i owoce, zwłaszcza te o pomarańczowym lub czerwonawy zabarwieniu: papryka czerwona, bataty, dynia, marchew, papaja, morele, brzoskwinie, pomidory.

Inne roślinne źródła beta karotenu to szpinak, brokuły czy cytrusy. Znacznie mniej beta karotenu zawierają produkty pochodzenia zwierzęcego – jaja, masło czy łosoś (32).

Komponując dietę należy zwrócić uwagę na czynniki, które wpływają na biodostępność beta karotenu, a także czynniki regulujące konwersję beta karotenu do witaminy A. Przyswajalność beta karotenu zwiększają takie czynniki jak: tłuszcze w diecie, poddawanie warzyw obróbce cieplnej. Nie brakuje także czynników zmniejszających przyswajalność beta karotenu, a najważniejsze z nich to (33):

  • błonnik
  • alkohol
  • nikotyna
  • kofeina
  • sterole roślinne
  • suplementy diety zawierające luteinę
  • nadmierna masa ciała.

Zbyt niski poziom beta karotenu w organizmie

Nie ustalono dziennego zapotrzebowania na beta karoten, znana jest jedynie wielkość RDA dla witaminy A. Określono natomiast optymalny poziom tego związku we krwi, który szacowany jest na 4 – 51 µg/ d u mężczyzn oraz 6 – 77 µg/ dl u kobiet (34).

Zbyt niski poziom beta karotenu może prowadzić do niedoboru witaminy A, którego objawy są charakterystyczne i obejmują:

  • zaburzenia widzenia po zmroku, czyli tzw. kurza ślepota
  • szorstką i zrogowaciałą skórą
  • suchość błony śluzowej oraz rogówki i spojówki
  • łamliwość włosów i paznokci
  • zaburzenia miesiączkowania i płodności u kobiet
  • zahamowanie wzrostu u dzieci
  • przewlekłe zmęczenie
  • trądzik i wysypkę skórną
  • utrudnione gojenie się ran

Najczęstsze przyczyny niedoboru beta karotenu związane są z niewłaściwie zbilansowaną dietą (35), spożywaniem alkoholu oraz paleniem papierosów (36), nadwagą lub otyłością (37), żółtaczką wątrobową (38), nadczynnością tarczycy (39) oraz stosowaniem doustnej antykoncepcji hormonalnej.

Sposobem na zapobieganie niedoborom beta karotenu jest modyfikacja diety, a także uzupełnienie jej suplementami. Okazuje się jednak, że istnieje grupa osób, u której suplementacja beta karotenu nie jest wskazana.

Kto powinien ostrożnie suplementować beta – karoten?

Suplementacja beta karotenu nie jest wskazana u osób palących papierosy oraz spożywających alkohol. Okazuje się bowiem, że suplementacja beta karotenu u palaczy może zwiększać ryzyko rozwoju raka płuc nawet o 28%, śmiertelności z powodu chorób układu sercowo – naczyniowego o 26% zaś ogólnej śmiertelności – o 17% (40).

Odnotowano ponadto większe ryzyko nawrotu raka okrężnicy (41). Ponadto jednoczesne palenie papierosów i suplementowanie beta karotenu zwiększa ryzyko udaru krwotocznego o 62% (42), a także zwiększa częstość zachorowań na zawał serca (43).

Takie niepożądane działanie beta karotenu wynika m. in. z blokowania przez ten związek aktywności transferazy S – glutationu, czyli enzymu zapobiegającego konwersji benzopirenu zawartego w dymie tytoniowym do rakotwórczego BPDE.

U osób palących papierosy i spożywających alkohol, które stosują suplementy z beta karotenem wzrasta ryzyko rozwoju raka płuc oraz chorób serca (44). A dostarczanie z suplementami beta karotenu w dawce większej niż 9,6 mg na dzień przyczynia się do zwiększenia śmiertelności (45).

Nadmiar beta karotenu w organizmie

Dostarczenie zbyt dużych ilości beta karotenu wraz z dieta zdarza się niezwykle rzadko, ponadto zbyt wysoka podaż beta karotenu w diecie hamuje konwersję tego związku do witaminy A (46).

Znacznie częściej zdarza się przedawkowanie beta karotenu dostarczanego na drodze suplementacji. Kolejną przyczyną nadmiernego poziomu beta karotenu w organizmie może być niedoczynność tarczycy (47).

Objawy mogące sugerować zbyt wysoki poziom beta karotenu, a tym samym witaminy A obejmują m. in.: wymioty i nudności, zmęczenie, bóle głowy, spadek masy ciała, nadmierne wypadanie włosów oraz suchość skóry, a także biegunki i bóle mięśniowe (48).

Nadmiar beta karotenu w wyniku długotrwałego, nadmiernego spożycia sprawia, że ​​jest on zauważalny u ludzi jako żółknięcie skóry („karotenodermia”). Dotyczy to przede wszystkim obszaru fałdów nosowo-wargowych, wewnętrznej części dłoni oraz podeszew stóp (49).

Interakcje

β-karoten może wchodzić w interakcje z lekami stosowanymi w celu obniżania poziomu cholesterolu. Przyjmowanie ich razem może obniżyć skuteczność tych leków i jest uważane za umiarkowaną interakcję.

β-karotenu nie należy przyjmować z orlistatem, lekiem zmniejszającym masę ciała, ponieważ orlistat może zmniejszać wchłanianie β-karotenu nawet o 30%.

Środki wiążące kwasy żółciowe i inhibitory pompy protonowej mogą również zmniejszać wchłanianie β-karotenu.

Spożywanie alkoholu z β-karotenem może zmniejszyć jego zdolność do przekształcania się w retinol i może spowodować hepatotoksyczność.

Użycie jako barwnika spożywczego

Beta-karoten ekstrahowany z roślin lub wytwarzany syntetycznie jest stosowany jako barwnik spożywczy (E 160 lub E 160a) oraz jako dodatek do preparatów witaminowych.

Beta-karoten jest dodawany do wielu produktów spożywczych, takich jak masło, margaryny, wyroby cukiernicze, nabiał i lemoniada niekiedy w bardzo dużych ilościach, aby zapewnić konsumentom oczekiwany kolor produktu. W przeciwnym razie na przykład margaryny byłyby bardziej białe..



Artykuł ma charakter informacyjny. Jest obiektywną analizą aktualnych badań naukowych, zgodnych z metodologią EBM. Nie stanowi jednak diagnozy ani porady medycznej. Leczeniem może zajmować się tylko Twój lekarz prowadzący.



Autor: lek. stom. Marek Skoczylas