Witamin A – właściwości zdrowotne + niedobór i nadmiar

Pod pojęciem witaminy A kryje się kilka związków – retinol, retinal, kwas retinowy i pochodne estrowe retinolu, przy czym pełną aktywność biologiczną wykazuje jedynie retinol (1). Witamina A jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania organizmu – ogranicza stres oksydacyjny, dba o właściwe funkcjonowanie skóry, wspomaga proces widzenia oraz warunkuje prawidłowy rozwój organizmu. Retinoidy wykorzystywane są w terapii dermatologicznej. Niedobory witaminy A nie należą do rzadkości (2), dobrze jest zatem poznać właściwości prozdrowotne witaminy A (retinolu) oraz przyczyny i skutki niedoboru.

1.Witamina A dba o piękną skórę

Retinoidy stosowane zewnętrznie na skórę wykorzystywane są w terapii licznych schorzeń dermatologicznych, takich jak stany zapalne, trądzik czy łuszczyca. Retinoidy są także cenionymi składnikami kosmetyków o działaniu rozjaśniającym przebarwienia czy wygładzającym zmarszczki (3, 4, 5).

Niedobór witaminy A może prowadzić do rozwoju trądziku, a prawdopodobny mechanizm powstawania zmian trądzikowych wynika wówczas z nadprodukcji keratyny. Prowadzi to do zjawiska hiperkeratynizacji naskórka, czyli obumierania komórek naskórka i powstania zrogowaciałej warstwy naskórka.

Konsekwencją hiperkeratynizacji jest zatykanie ujść gruczołów łojowych i namnażanie w ich świetle bakterii, a ostatecznie – powstanie stanu zapalnego (6). W terapii trądziku wykorzystywane są retinoidy stosowane doustnie oraz miejscowo (7).

2. Witamina A chroni wzrok

Jedną z najstarszych przyczyn utraty wzroku u osób w podeszłym wieku jest zwyrodnienie plamki żółtej (AMD). W przebiegu tego schorzenia dochodzi do znacznego ograniczenia widzenia centralnego. Osoby ze zmianami w siatkówce o charakterze AMD, które suplementowały beta karoten, czyli prowitaminę A oraz inne antyoksydanty, miały mniejsze o 25% ryzyko rozwoju zaawansowanej postaci AMD (8).

Możliwy mechanizm takiego pozytywnego wpływu prowitaminy A może wynikać z minimalizowania stresu oksydacyjnego (9).

Niedobór witaminy A może prowadzić do rozwoju tzw. nocnej ślepoty, która polega na ograniczeniu widoczności po zmroku, przy zachowaniu prawidłowego widzenia w dzień. Suplementowanie witaminy A może spowalniać postęp choroby (10).

3. Witamina A wspomaga płodność i wpływa na rozwój płodu

Witamina A wpływa korzystnie na funkcjonowanie układu rozrodczego zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. W testach na zwierzętach wykazano m. in., że niedobór witaminy A może zahamować rozwój plemników, a także pogarszać jakość komórek jajowych i zaburzać zjawisko implantacji w macicy (11).

Niedobór witaminy A w czasie rozwoju płodowego może wpływać negatywnie m. in. na funkcjonowanie układu odpornościowego noworodka i zwiększać ryzyko poważnych infekcji (12).

Jednocześnie – wykazano teratogenny wpływ wysokich dawek witaminy A (13). Ważne jest zatem zachowanie optymalnej podaży witaminy A w okresie ciąży.

4. Witamina A wspomaga odporność organizmu

Witamina A wpływa korzystnie na funkcjonowanie układu immunologicznego, m. in. dzięki modulowaniu odpowiedzi Th2 i Th1 – zależnej. Niedobór witaminy A wpływa na zwiększenie syntezy cytokin prozapalnych (14).

U dzieci niedobór witaminy A może skutkować zwiększoną zapadalnością na infekcje układu oddechowego i pokarmowego (15).

Natomiast w krajach, w których powszechnie występuje odra i malaria, niedobór witaminy A u dzieci zwiększa ryzyko śmierci z powodu tych chorób (16).

5. Witamina A wpływa na poziom glukozy we krwi

Witamina A jest związkiem wspomagającym funkcjonowanie komórek beta trzustki, co może wpływać na syntezę insuliny i normalizowanie poziomu glukozy we krwi (17). Niedobór witaminy A może prowadzić do rozwoju hiperglikemii w konsekwencji spadku masy komórek beta (18).

6. Witamina A jest niezbędna dla prawidłowego działania witaminy D

Witamina A wpływa na funkcjonowanie receptorów jądrowych RAR, RXR oraz PPARγ; zarówno białko RAR, jak i RXR są konieczne dla aktywacji receptora dla witaminy D (VDR)  (19).

7. Witamina A normalizuje rytm okołodobowy

W badaniach na zwierzętach wykazano korzystny wpływ witaminy A na utrzymanie prawidłowego cyklu dobowego. U zwierząt z niedoborem witaminy A wykazano zaburzenia rytmu okołodobowego, które skutkowały m. in. pogorszeniem funkcji poznawczych (20).

Innymi konsekwencjami zaburzeń rytmu okołodobowego było skrócenie okresu czuwania (21). Kwas retinowy uczestniczy ponadto w regulowaniu cykli sezonowych (22).

8.Witamina A wzmacnia kości

Istnieją badania obserwacyjne, które wskazują na zależność między niskim poziomem witaminy A a większym ryzykiem złamań kości (23). Jednocześnie – związek taki wykazano także dla zbyt wysokiego spożycia witaminy A (24).

Tak niejednoznaczne wyniki badań wskazują na fakt, że dla redukcji ryzyka złamań kluczowe znaczenie może mieć nie tylko status witaminy A, ale także innych związków, w tym witaminy D. W jednym z badań wykazano, iż spożycie witaminy A nie wpływa na gęstość mineralną kości, o ile poziom witaminy D utrzymany jest w zakresie normy (25).

9. Witamina A wspomaga funkcjonowanie mózgu

Retinol uczestniczy w procesach neurogenezy, a także reguluje aktywność hipokampa i podwzgórza, kontrolując w ten sposób procesy pamięci i czuwania (26).

Ponadto retinol wpływa korzystnie na plastyczność neuronów, czyli różnicowanie komórek nerwowych i połączenia synaptyczne (27).

Witamina A – zapotrzebowanie i źródła w diecie

Witamina A w diecie może występować w postaci kilku związków. W produktach pochodzenia zwierzęcego występuje retinol, zaś produkty roślinne stanowią źródło karotenoidów, czyli prowitaminy A (28).

Wartość RDA, czyli rekomendowanego dziennego spożycia witaminy A wyrażona jest jako µg RAE, czyli mikrogramy ekwiwalentów aktywności retinolu. Takie posuniecie jest konieczne, aby uwzględnić różne bioaktywności retinolu oraz karotenoidów prowitaminy A. Organizm człowieka przekształca wszystkie postacie witaminy A dostarczanej wraz z dietą do retinolu, a 1 mikrogram retinolu jest równoważny:

  • 6 mg beta karotenu
  • 12 µg alfa karotenu (29).

Dzienne zapotrzebowanie na witaminę A dla poszczególnych grup wiekowych przedstawia się następująco (30):

  • do 6 m. ż. – 400 µg RAE
  • od 7 do 12 m. ż. – 500 µg RAE
  • od 1 do 3 r. ż. – 300 µg RAE
  • od 4 do 8 r. ż. – 400 µg RAE
  • od 9 do 13 r. z. – 600 µg RAE
  • od 14 do 18 r. ż. – 700 µg RAE dziewczęta i 900 µg RAE chłopcy
  • kobiety – 700 µg RAE
  • kobiety w ciąży – 770 µg RAE
  • kobiety karmiące piersią – 1300 µg RAE
  • mężczyźni – 900 µg RAE.

Najbogatsze źródła witaminy A w diecie to wątroba wołowa i jagnięca, ryby, ser kozi, sery żółte, jaja, mleko, zielone liście warzyw, dynia, mango, marchew czy czerwona papryka (31).

Źródłem witaminy A mogą być także suplementy diety, które zawierają estry witaminy A (octan retinylu oraz palmitynian retinylu), a także beta karoten.

Niedobór witaminy A – przyczyny i objawy

W krajach rozwiniętych niedobory witaminy A są rzadkie, znacznie częściej występują natomiast w społeczeństwach ubogich. Na rozwój niedoboru witaminy A narażone są ponadto osoby z następujących grup ryzyka (32, 33, 34)  :

  • weganie, których dieta nie zawiera najbogatszych źródeł retinolu pochodzenia zwierzęcego
  • osoby nadużywające alkoholu
  • wcześniaki
  • kobiety w ciąży i karmiące piersią
  • chorzy na mukowiscydozę
  • osoby stosujące diety niskotłuszczowe
  • osoby z mutacją genu BCMO1.

Objawy niedoboru witaminy A dotyczą przede wszystkim występowania charakterystycznych zmian skórnych. Skóra staje się przesuszona, pojawiają się podrażnienia i stany zapalne, może rozwinąć się egzema czy trądzik (35, 36).

Kolejnym symptomem charakterystycznym dla niedoboru witaminy A jest zaburzenie widzenia po zmroku (37), a także suchość oczu (38). Inne objawy zbyt niskiego poziomu witaminy A to zaburzenia płodności i problemy z zajściem w ciążę (39), zaburzenia wzrostu u dzieci (40), przewlekłe biegunki (41) oraz większa częstość występowania infekcji (42).

Nadmiar witaminy A – przyczyny i objawy

Witamina A jest związkiem nierozpuszczalnym w wodzie, a rozpuszczalnym w tłuszczach. Nadmiar tego związku nie jest zatem usuwany z organizmu przez nerki, a podlega kumulacji, głównie w wątrobie. Hiperwitaminoza A rzadko jest konsekwencją nadmiernego spożycia witaminy A z dietą, częściej wynika ze stosowania suplementów. Dzienny górny limit bezpiecznego spożycia witaminy A dla osoby dorosłej wynosi 3000 µg RAE (43).

Ostre zatrucie witaminą A wynika z jednorazowego spożycia wysokiej dawki tego związku, z kolei zatrucie przewlekłe jest konsekwencją długotrwałego spożywania witaminy A w dawce co najmniej 10 – krotnie większej niż wartość RDA (44).

Objawy ostrego przedawkowania to wzrost ciśnienia śródczaszkowego i wynikające z niego bóle głowy, nudności i wymioty oraz zaburzenia pracy mięśni. Z kolei przewlekłe zatrucie witaminą A prowadzi do wystąpienia następujących objawów (45) :

  • zaburzenia wzroku
  • nadwrażliwość na promienie słoneczne
  • nadmierne wypadanie włosów
  • przesuszenie skóry
  • uszkodzenie wątroby i żółtaczka
  • splątanie
  • spadek apetytu

Natomiast nadmierne spożycie witaminy A przez kobietę w ciąży może skutkować wystąpieniem wad serca, płuc, wad rozwojowych czaszki i oka (46).

Istnieją ponadto doniesienia o wpływie suplementowania beta karotenu na wzrost ryzyka raka płuc i chorób serca u palaczy (47)..



Artykuł ma charakter informacyjny. Jest obiektywną analizą aktualnych badań naukowych, zgodnych z metodologią EBM. Nie stanowi jednak diagnozy ani porady medycznej. Leczeniem może zajmować się tylko Twój lekarz prowadzący.



Autor: lek. stom. Marek Skoczylas