Rak płuc – objawy, leczenie i wczesna diagnoza.

Co roku w Polsce na raka płuc zapada od 20 000 do 40 000 osób. Szybka diagnoza zwiększa szansę przeżycia, chociaż jej postawienie może być trudne ze względu na niespecyficzne wczesne objawy.

Rak płuc najczęściej jest nowotworem złośliwym, charakteryzuje się niekontrolowanym wzrostem komórek w tkance płucnej. Rak płuc może dawać przerzuty do większości narządów ciała a także do pobliskich tkanek. Wyróżniamy dwa główne typy raka płuc czyli raka niedrobnokomórkowego oraz drobnokomórkowego.

Zdecydowana większość nowotworów płuc jest skorelowana z paleniem papierosów. Szacuje się, że prawie 90% nowotworów tego narządu to właśnie wynik długoletniego palenia tytoniu. Cała reszta przyczyn to czynniki takie jak toksyny środowiskowe, toksyny zawarte w diecie a także bierne palenie i azbest.

Dym tytoniowy zawiera w sobie ponad 3000 związków chemicznych a większość z nich wykazuje potencjał rakotwórczy. Najważniejsze z nich to wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne oraz nitrozoaminy. Związki te łączą się z naszym DNA powodując mutacje i powstawanie komórek nowotworowych. Należy pamiętać, że odstawiając palenie tytoniu każdego roku zmniejszamy szansę na powstanie raka płuc, a ryzyko to zmniejsza się do zera po 20 latach od zaprzestania palenia.

Należy zaznaczyć także, iż dym zawarty w marihuanie zawiera bardzo wiele podobnych rakotwórczych substancji takich jak izotopy polonu, 1,3-butadien czy benzopiren.

W leczeniu tej choroby najczęściej wykorzystuje się radioterapię chemioterapię a także leczenie chirurgiczne w zależności od stopnia zaawansowania choroby.

1) Objawy

Najczęstsze objawy to: świszczący oddech, duszności, utraty masy ciała, utrata apetytu, przewlekły kaszel który może nasilać się z czasem, zapalenie płuc lub zapalenie oskrzeli.

Objawy raka płuc mogą być także uzależnione od miejsca rozprzestrzenienia się przerzutów na przykład:

  • przerzuty do kości mogą powodować drgawki oraz osłabienia kończyn
  • przerzuty do wątroby mogą powodować bolesność w podbrzuszu
  • guzy w górnej części płuc mogą powodować podrażnienie układu współczulnego nerwowego a tym samym objawy ze strony oczu takie jak opadanie powiek lub ramienia

Niestety w przypadku 30% chorych na raka płuc chory nie zaobserwował żadnych objawów a rozpoznanie choroby najczęściej jest wynikiem przypadkowego badania, na przykład w trakcie wykonywania zdjęcia rentgenowskiego klatki piersiowej lub profilaktycznego badania które wykonuje lekarz medycyny pracy.

Przerzuty do innych narządów najczęściej dają objawy ze strony układu nerwowego takie jak: drgawki, podwójne widzenie, osłabienie, bóle głowy, zaburzenia psychiczne, depresję, oraz objawy podobne do afektywnej choroby dwubiegunowej.

W zakresie układu pokarmowego mogą pojawić się trudności z połykaniem. W zakresie płuc może pojawić się infekcja będące dowodem obecności guza i charakterystyczne zapalenie płuc. Jednak najbardziej obrazowym objawem obecności nowotworu jest krwioplucie czyli wydostawanie się wydzieliny z zawartością krwi. Częste są także duszności, problemy z oddychaniem a także świszczący oddech świadczący o zawężeniu światła dróg oddechowych.

2) Czynniki ryzyka

2a) Palenie tytoniu – ogromna ilość substancji toksycznych i smolistych zawarta w dymie tytoniowym jest czynnikiem rozwoju nie tylko raka płuc ale większości nowotworów naszego ciała. Dym papierosowy jest przyczyną 90% nowotworów płuc i 30% innych nowotworów organizmu ludzkiego.

2b) Silniki Diesla – spaliny z silników diesla są dużo bardziej szkodliwe niż silników benzynowych, ponieważ zawierają w sobie cząsteczki stałe. Narażenie na spaliny tych silników jest mocno korelowane z częstością występowania raka płuc.

2c) Zanieczyszczenia powietrza – spalanie węgla kamiennego jako źródła energii, zanieczyszczenia komunikacyjne, spalanie innych paliw kopalnych powoduje uwolnienie ogromnej ilości zanieczyszczeń do powietrza. Jednym z najgroźniejszych zanieczyszczeń jest dwutlenek azotu.

2d) Bierne palenie – wiele osób niepalących jest narażonych na dym tytoniowy w wyniku przebywania w tych samych pomieszczeniach w których palacze palą papierosy. Szacuje się, iż bierne palenie powoduje wzrost ryzyka rozwoju raka płuc o 28%.

2e) Metale ciężkie – obecność w diecie metali ciężkich takich jak kadm, ołów, aluminium, arsen, nikiel, rtęć czy beryl jest czynnikiem ryzyka rozwoju raka płuc.

2f) Promieniowanie jonizujące – ten typ promieniowania który może być generowany przez urządzenia sektora medycznego, może mieć wpływ na rozwój raka płuc, jeśli z badań diagnostycznych za pomocą urządzeń o wysokiej energii promieniowania jonizującego korzystamy zbyt często.

3) Podział

Główny podział nowotworów płuc obejmuje nowotwór drobnokomórkowy (który stanowi około 20% przypadków) oraz niedrobnokomórkowy (który stanowi około 80% przypadków). Nowotwory te można podzielić na konkretne podgrupy.

W tym miejscu należy zaznaczyć iż nowotwory niedrobnokomórkoweoporne na leczenie chemioterapeutyczne natomiast bardzo dobrze nadają się do leczenia operacyjnego i także dobrze reagują na leczenie radioterapią. Niedrobnokomórkowy rak płuc jest najczęstszą odmianą tego nowotworu w tym narządzie.

Odwrotnie sytuacja wygląda w nowotworach drobnokomórkowych które nie nadają się do leczenia operacyjnego, natomiast w pewnym stopniu reagują na radioterapię oraz chemioterapię gdzie wskaźnik reakcji może wynosić od 15 do 21%. Drobnokomórkowy rak płuc jest rzadszą odmianą, jest jednak on najbardziej agresywną formą nowotworu.

Raka niedrobnokomórkowego możemy podzielimy na:

  • Gruczolakoraki – które są najczęstszymi typami raka niedrobnokomórkowego. Stanowią prawie 60% tej odmiany nowotworów. Powstają najczęściej w obwodowych częściach płuc i wykrywa się je przypadkowo w przypadku badań rentgenowskich.
  • Raki płaskonabłonkowe – które stanowią około 25% raków niedrobnokomórkowych, a w odróżnieniu od gruczolakoraków najczęściej zajmują one centralne obszary tego narządu.
  • Nowotwory wielkokomórkowe – są to jedne z najbardziej złośliwych nowotworów w obrębie raków niedrobnokomórkowych, ponieważ charakteryzują się one małym zróżnicowaniem. Oznacza to, że komórka nowotworowa jest bardzo upośledzona a tym samym bardzo agresywna.

4) Diagnoza

4a) Badanie obrazowe – to badania służące do wstępnej analizy. Wyróżnić tutaj możemy badanie PET czyli pozytonową tomografię emisyjną oraz tomografię komputerową (TK). Dzięki tym badaniom lekarz jest w stanie dokonać wstępnej analizy i zlecić kolejne bardziej szczegółowe badania potwierdzające lub wykluczające występowanie choroby.

↓ Posłuchaj co musisz wiedzieć o badanie PET

Co powinieneś wiedzieć o badaniu PET

4b) Badanie śliny – jeśli badania obrazowe potwierdzą występowanie podejrzanych zmian jedną z najprostszych metod diagnostycznych jest obserwowanie śliny pod mikroskopem w której patomorfolog może wykryć komórki nowotworowe lub komórki krwi świadczące o występowaniu choroby.

4c) Bronchoskopia (pobranie wycinków) – to badanie wykonuje się jeśli podejrzane struktury w płucach wykryje się za pomocą badań obrazowych na przykład za pomocą tomografii komputerowej. Pobranie próbki do analizy w celu zbadania przez patomorfologa który oceni pod mikroskopem czy jest to zmiana nowotworowa czy nie wykonuje się za pomocą bronchoskopii.

Jest to specjalny przyrząd który wkłada się do dróg oddechowych który umożliwia dokładne, precyzyjne pobranie chorobowo zmienionej tkanki. Jeśli jednak wykonanie takiego zabiegu z pomocą bronchoskopu jest niemożliwe może okazać się niezbędna interwencja chirurgiczna w celu usunięcia większej ilości tkanki płucnej.

↓ Posłuchaj co musisz wiedzieć o bronchoskopii

Posłuchaj co musisz wiedzieć o bronchoskopii

4d) Biopsja cienkoigłowa – jest to rodzaj zabiegu który wykonywany jest przez skórę w celu pobrania z guza komórek do oceny przez patomorfologa pod mikroskopem. Jest to metoda diagnostyczna wykorzystywana w momencie kiedy bronchoskopia jest nieprzydatna.

Biopsję cienkoigłowa wykonuje się przez skórę, następnie wprowadza się igłę przez klatkę piersiową aż do płuc. W tym celu wykorzystuje się znieczulenie tak aby procedura była bezbolesna. Jeśli igła zostanie wprowadzona na odpowiednią długość lekarz zasysa strzykawkę a przez igłę do jej środka przedostają się komórki nowotworowe.

Jednak badanie to zawsze musi być poprzedzone tomografią komputerową, tak aby lekarz wiedział w którym miejscu znajdują się zmiany nowotworowe, by mógł prowadzić igłę prosto w kierunku tych zmian.

4e) Markery nowotworowe – markerami charakterystycznymi w raku płuc są NSE (w raku drobnokomórkowym), SCC (w raku płaskonabłonkowym) CEA (niespecyficzny) oraz CYFRA21.1 (w raku płaskonabłonkowym). Prócz tego rak płuc może charakteryzować się zmianami w obrębie krwi.

Charakterystycznym objawem jego występowania może być podwyższony poziom fosfatazy alkalicznej a także i poziomu wapnia. Podwyższony poziom wapnia pojawia się tylko w momencie jeśli doszło do przerzutów nowotworu do kości, natomiast jeśli pojawiły się przerzuty do wątroby może pojawić się wzrost aktywności enzymów wątrobowych czyli AspAT oraz ALAT.

5) Stadia choroby

Stadium choroby determinuje późniejszy wybór metody leczenia. Im wcześniejsze stadium tym większe szanse na przeżycie oraz całkowite wyleczenie choroby.

Stadium ukryte: jest to sytuacja w której lekarz nie jest w stanie zdiagnozować raka na badaniach obrazowych, niemniej jednak na przykład w silnie patomorfolog pod mikroskopem wykrywa komórki rakowe lub komórki krwi świadczące o obecności choroby.

Stadium 0: komórki nowotworowe nie penetrują tkanki płucnej a znajdują się tylko i wyłącznie w warstwach wyściełających drogi oddechowe.

Stadium I: jest to stadium w którym komórki nowotworowe spenetrowany tkankę płucną jednak są ograniczone do guza o wielkości 5 cm, a także cechą charakterystyczną jest brak przerzutów do innych narządów.

Stadium II: w tym etapie komórki nowotworowe skupione w guzie są wciąż mniejsze niż 5 cm średnicy jednak komórki nowotworowe mogły rozprzestrzenić się do okolicznych węzłów chłonnych. Etap ten obejmuje także guzy których średnica jest mniejsza niż 7 cm, jednak w przypadku kiedy nie doszło do rozprzestrzeniania się na okoliczne węzły chłonne.

Stadium III: To stadium charakteryzuje się rozprzestrzenianiem się komórek nowotworowych na liczne ale okoliczne węzły chłonne oraz większą część płuc i okolicznych tkanek.

Stadium IV: w tym etapie rozpoznaje się odległe przerzuty na przykład do wątroby, kości, nerek a także mózgu.

6) Leczenie konwencjonalne

6a) Chemioterapia – leczenie chemioterapeutyczne możemy wykorzystać zarówno w przypadku raków drobnokomórkowych jak i niedrobnokomórkowych. Najczęściej jednak stosuje się kombinację leczenia czyli radioterapię, leczenie chirurgiczne oraz podawanie chemioterapii.

Sposób podawania leków chemioterapeutycznych jest różny. Leki te podaje się za pomocą wlewów dożylnych lub w postaci tabletek doustnych. Czasami stosuje się kombinację obu tych metod. Cechą charakterystyczną leczenia chemioterapeutycznego jest powtarzalność stosowania leków w określonych odstępach czasu.

Odstępy te uzależnione są od agresywności zmian nowotworowych. Cykl leczenia może być powtarzany w odstępach tygodniowych lub na przykład miesięcznych.

Leczenie chemioterapeutyczne bardzo często wiążą się z objawami ubocznymi a najbardziej charakterystycznym objawem jest wypadanie włosów. Dzieje się tak dlatego, ponieważ komórki mieszków włosowych zawierają w sobie szybko dzielące się komórki, podobnie jak komórki nowotworowe, a leki chemioterapeutyczne oddziałując na te komórki powodują wypadanie włosów.

Prócz tego mogą pojawić się objawy ze strony układu pokarmowego takie jak biegunki, wymioty, nudności, ogólne zmęczenie i zaburzenia snu.

Najczęściej używanymi lekami są: cisplatyna, etopozyd, karboplatyna, gemcytabina, paklitaksel, winorelbina, topotekan i irynotekanem.

6b) Leczenie chirurgiczne – leczenie chirurgiczne zawsze poprzedzone jest pozytonową tomografią emisyjną lub tomografią komputerową w celu ustalenia w którym miejscu tkanki płucnej znajdują się zmiany nowotworowe. Oprócz tego przed badaniem chirurgicznym lekarze ustalają za pomocą aspiracji cienkoigłowej przezskórnej czy w trakcie leczenia chirurgicznego należy usunąć okoliczne węzły chłonne, które mogą być zajęte przez komórki nowotworowe.

Przed zabiegiem chirurgicznym ocenia się także zdolność pacjenta do możliwości przeżycia takiego zabiegu a w szczególności jego parametry krwi które są później korelowane z wiekiem i ogólnym stan zdrowia.

Konieczne jest także wykonanie wywiadu w celu ustalenia chorób towarzyszących które mogą być ewentualnym przeciwwskazaniem do zabiegu chirurgicznego lub pomogą lekarzowi prowadzącemu przeprowadzić ten zabieg w sposób bezpieczny dla pacjenta.

Nowotwory niedrobnokomórkowe we wczesnym stadium mogą być operowane poprzez lobektomię czyli usunięcie określonego płata płuc. Wiąże się to dla chorego z zachowaniem dobrej kondycji i stanu zdrowia.

Należy jednak zaznaczyć, iż chirurgicznie usunąć można do 30% nowotworów, ponieważ tylko taka ilość nowotworów płuc jest ograniczona wyłącznie do tkanki płucnej. Dlatego w zależności od zaawansowania choroby możemy wymienić rodzaje zabiegów chirurgicznych: resekcja klinowa która polega na usunięciu tylko części płata, lobektomia usunięcie całego płata oraz pneumonektomia usunięcie całego płuca.

6c) Radioterapia – tą metodę leczenia wykorzystuje się zarówno w leczeniu drobnokomórkowego jak i niedrobnokomórkowego raka płuc. Tą metodę leczenia wykorzystuje się także w przypadku leczenia paliatywnego kiedy nie ma szans na całkowite wyleczenie choroby a celem leczenia jest zmniejszenie bólu u pacjenta.

Użycie radioterapii nie poleganie tylko i wyłącznie na stosowaniu aparatury medycznej generującej promieniowanie rentgenowskie. W przypadku raka płuc możemy wyróżnić także brachyterapię która polega na tym, iż do płuc podaje się niewielkie ilości radioaktywnego materiału tuż obok guza nowotworowego po to by został zniszczony za pomocą promieniowania rentgenowskiego.

W przypadku nowotworów płuc radioterapię czasami stosuje się profilaktycznie w celu wyeliminowania pojawienia się przerzutów w innych narządach takich na przykład jak mózgu. Profilaktyczne napromieniowanie czaszki jest dość pospolitą procedurą w przypadku wykrycia raka płuc stopnia III i IV.

Radioterapia może być metodą łączoną z chemioterapią w niektórych nowotworach. Takie połączenie metod leczenia powoduje wydłużenie czasu przeżycia. Radioterapia pozostawia po sobie podobnie jak chemioterapia liczne skutki uboczne a głównymi z nich są: osłabienie, wymioty, biegunka, nudności a także zmiany w obrazie krwi takie jak niski poziom płytek krwi a także zmniejszenie się całkowitej ilości białych krwinek.

6d) Immunoterapia – tą formę leczenia stosuje się najczęściej w postaciach zaawansowanych nowotworów płuc a zasadą jej działania jest wzmocnienie naturalnych odpowiedzi naszego układu immunologicznego w walce z komórkami nowotworowymi.

Wymienić możemy tutaj cztery główne leki wykazujące to działanie. Należą do nich: Atezolizumab (Tecentriq), Pembrolizumab (Keytruda), Durvalumab (Imfinzi), Niwolumab (Opdivo).

6e) Terapie celowane – terapia celowana jest dostosowana do określonego rodzaju nowotworu i wykorzystuje ona szlaki metaboliczne komórek nowotworowych by w jak najlepszy sposób powstrzymać rozprzestrzenianie się choroby. Możemy tutaj wykorzystać takie leki jak gefitynib, erlotynib i afatynib które hamują kinazę tyrozynową w receptorze naskórkowego czynnika wzrostu. Stosowanym lekiem w terapii celowanej jest także denosumab który jest przeciwciałem monoklonalnym skierowanym przeciwko czynnikowi jądrowego kappa-B .

6f) Ablacja radiofrekwencyjna – tą metodę leczenia wykorzystuje się w przypadku małych guzów które najczęściej są zlokalizowane w zewnętrznej części tkanki płucnej i tego typu leczenie jest alternatywą w stosunku do leczenia chirurgicznego. Ta metoda leczenia polega na przekazaniu energii cieplnej prosto do guza za pomocą specjalnej igły naprowadzanej do jego centrum.



Artykuł ma charakter informacyjny. Jest obiektywną analizą aktualnych badań naukowych, zgodnych z metodologią EBM. Nie stanowi jednak diagnozy ani porady medycznej. Leczeniem może zajmować się tylko Twój lekarz prowadzący.



Autor: lek. stom. Marek Skoczylas