Zatrzymywanie wody w organizmie - rodzaje i przyczyny obrzęków i najskuteczniejszy masaż na obrzęki

Worki pod oczami, obrzęk kostek, spuchnięte dłonie, ciężkie łydki... to tylko kilka objawów mogących sugerować zatrzymanie wody w organizmie. Obrzęki mogą wynikać z niewysypiania się, złej diety, małej aktywności fizycznej, ale także zaburzeń hormonalnych czy nieprawidłowej pracy nerek lub serca. Jak rozpoznać, jaka jest przyczyna obrzęków i jakie są najskuteczniejsze sposoby na pozbycie się obrzęków?

Co to jest obrzęk?

Poziom wody w organizmie ma ogromne znaczenie dla prawidłowego przebiegu wszystkich procesów życiowych i funkcjonowania narządów/ układów. Zawartość wody regulowana jest na drodze wielu mechanizmów.

Swój udział mają m. in. nerki, płuca, a także mózg (na drodze wydzielania rozmaitych hormonów i regulowania pragnienia). Ponadto na poziom wody wpływ ma spożywanie płynów i soli, a także poziom sodu i potasu. Sód jest pierwiastkiem “przyciągającym” wodę, zatem im więcej tego pierwiastka, tym więcej wody w organizmie. Z kolei potas działa odwrotnie.

Nadmiar wody w organizmie (retencja), określany także jako obrzęk to kumulowanie się wody w przestrzeniach międzykomórkowych. Dzieje się tak wówczas, gdy płyn jest nieefektywnie odprowadzany za pośrednictwem układu krwionośnego i limfatycznego.

Obrzęk to nagromadzenie nadmiaru płynu w tkankach, które powoduje powiększenie obwodu danej okolicy, uczucie ciężkości, napięcia skóry lub „opuchliznę”.

Najczęściej obrzęk pojawia się na nogach, wokół kostek, na dłoniach i stopach (obrzęki obwodowe), na twarzy (np. obrzęk pod oczami lub obrzęk powiek) lub w okolicy brzucha, a jego nasilenie bywa większe wieczorem lub po długim staniu.

W praktyce ważne jest rozróżnienie, czy obrzęk jest miejscowy czy uogólniony, czy występuje jednostronnie czy obustronnie, oraz czy po uciśnięciu palcem zostaje dołek w skórze.

Rodzaje obrzęku można dzielić według mechanizmu. Najczęstszy jest obrzęk żylny, związany z przewlekłą niewydolnością żylną lub żylakami; zwykle są to obrzęki nóg i dotyczą podudzi i kostek, nasilają się po staniu i zmniejszają po uniesieniu nóg.

Odmienny jest obrzęk limfatyczny, wynikający z zaburzeń odpływu chłonki; częściej jest twardszy, może obejmować stopę i palce, a z czasem skóra staje się pogrubiała. Występuje też obrzęk zapalny, który towarzyszy urazom, infekcjom lub zapaleniu stawów; zwykle jest bolesny, ciepły i zaczerwieniony.

Obrzęk alergiczny (obrzęk naczynioruchowy) rozwija się szybko, często dotyczy warg, powiek, twarzy lub gardła i wymaga szczególnej czujności, zwłaszcza gdy pojawia się chrypka, świszczący oddech lub trudność w oddychaniu.

Inny ważny podział dotyczy obrzęków wynikających z chorób narządowych. W niewydolności serca obrzęki zwykle obejmują obie nogi, towarzyszy im duszność, gorsza tolerancja wysiłku i przyrost masy ciała.

W chorobach nerek częste są obrzęki twarzy i powiek, a także uogólniona opuchlizna. W chorobach wątroby i niedoborze albumin obrzęk może obejmować nogi i jamę brzuszną, a skóra bywa bardziej wiotka. U kobiet częste są też obrzęki hormonalne, nasilające się przed miesiączką, a także obrzęki polekowe.

Nadmiar wody w organizmie - objawy

Kumulowaniu wody w organizmie towarzyszą rozmaite objawy. Z racji różnic w gospodarce hormonalnej, dystrybucji tkanki tłuszczowej czy odmienności anatomicznych, objawy te mogą nieco różnić się u kobiet i mężczyzn. 

Objawy u kobiet:

U kobiet nadmiar wody w organizmie objawia się przede wszystkim jako obrzęki, których główna lokalizacja to:

• cała twarz
• powieki i okolica pod oczami
• całe nogi lub tylko kostki
• dłonie

Nasilenie takich obrzęków może zwiększać się przed menstruacją. Charakterystyczne jest to, że obrzęki pojawiają się nawet bez wyraźnych zmian w diecie czy w stopniu aktywności fizycznej.

Objawy u mężczyzn:

Nieprawidłowa retencja wody w organizmie u mężczyzn także manifestuje się głównie pod postacią obrzęków. Nieco inna jest jednak ich lokalizacja - są to głównie kostki, stopy czy dłonie. Obrzękom może towarzyszyć sztywność stawów.

Ponadto u osób obu płci może pojawić się uczucie ciężkości nóg, zwłaszcza w drugiej połowie dnia czy wzmożone napięcie skóry.

Zatrzymywanie wody najczęściej widać jako obrzęk nóg, kostek, dłoni albo twarzy. Przyczyny takich obrzęków moga być bardzo zróżnicowane. Kluczem jest odróżnienie, czy jest to obrzęk ciastowaty (pitting), czy nieciastowaty (non-pitting), bo za nimi stoją inne mechanizmy i inna diagnostyka.

Test ucisku (pitting test): należy docisnąć palcem (ok. 5 sekund) najbardziej obrzęknięte miejsce na goleni lub stopie.

• Jeśli zostaje wgłębienie jak “dołek” → obrzęk ciastowaty.
• Jeśli skóra sprężyście wraca → obrzęk nieciastowaty.

Przyczyny obrzęków

Obrzęki mogą pojawić się z wielu powodów. Mogą być ograniczone do niewielkiego obszaru lub obejmować większe partie ciała. To, jak wygląda obrzęk i gdzie jest zlokalizowany może stanowić pewną wskazówkę dotyczącą tego, jaka jest przyczyna obrzęku. Gdy obrzęk jest ciastowaty, najczęściej chodzi o:

• zastój żylny (żylaki, niewydolność żylna; nasila się po długim staniu/siedzeniu),
• przeciążenie sodem (dużo soli i żywności przetworzonej),
• leki (np. część leków na nadciśnienie, hormonalne, przeciwzapalne),
• choroby układowe: serce, nerki, wątroba,
• niska albumina / niedożywienie białkowe (rzadka postać obrzęków).

Gdy obrzęk jest nieciastowaty warto myśleć o:

• zastoju limfatycznym (obrzęku limfatycznym) – szczególnie gdy obrzęk jest jednostronny lub wyraźnie asymetryczny, z uczuciem ciężkości i stopniowym „twardnieniem” skóry.
• lipodemii (częściej u kobiet: bolesne, symetryczne pogrubienie nóg, zwykle ze “oszczędzeniem” stóp),
• niedoczynności tarczycy (obrzęk śluzowaty),
• obrzęku alergicznym (obrzęku naczynioruchowym) – zwłaszcza nagłym, z obrzękiem warg/powiek.

Obrzęk limfatyczny

Obrzęk limfatyczny powstaje, gdy układ limfatyczny niesprawnie odprowadza płyn i białka z tkanek. Może być początkowo ciastowaty, a z czasem przechodzić w nieciastowaty, z pogrubieniem skóry. 

Limfa to płyn powstały z osocza krwi, przesączanego przez ściany naczyń włosowatych do przestrzeni międzykomórkowych. Limfa jest następnie zbierana przez kapilary limfatyczne i przekierowywana do większych naczyń limfatycznych.

Przepływ limfy pobudzany jest na drodze skurczów ścian naczyń limfatycznych oraz pracę mięśni, a zastawki obecne w naczyniach limfatycznych zapobiegają cofaniu się płynu. Ostatecznie limfa jest oczyszczana z bakterii czy zbędnych komórek w węzłach chłonnych, a potem powraca do krwiobiegu.

Jeśli płynu przesączanego z naczyń krwionośnych do przestrzeni międzykomórkowej jest więcej niż płynu odprowadzanegio drogą naczyń limfatycznych - pojawiają się obrzęki limfatyczne. Przy przewlekłym zastoju limfy dodatkowo rozwija się miejscowy stan zapalny, a ostatecznie może dojść do włóknienia tkanki.

Najczęstsze przyczyny obrzęku limfatycznego

Obrzęki limfatyczne moga mieć bardzo zróżnicowane podłoże. Najrzadziej ich przyczyną są wrodzone/genetyczne zaburzenia naczyń limfatycznych.

Z kolei obrzeki wtórne występują po operacjach, radioterapii, urazach, nawracających infekcjach, przy nowotworach lub po leczeniu onkologicznym (np. w obrębie pachy/pachwiny). Najczęściej jednak do ich rozwoju dochodzi w efekcie działania następujących czynników:

• siedzący tryb życia
• nadmierna masa ciała
• dieta bogata w produkty przetworzone

Dlatego w przypadku pojawienia się obrzęków limfatycznych zawsze należy wdrożyć odpowiednie modyfikacje w stylu życia. 

Objawy obrzęku limfatycznego

Sygnały, że to może być obrzęk limfatyczny:

• uczucie ciężkości, „pełności” kończyny, narastanie obwodu nóg,
• obrzęk stopy/dłoni i palców (w żylnej niewydolności częściej dominuje okolica kostek),
• skóra z czasem staje się grubsza, bardziej napięta, mogą pojawiać się nawracające zapalenia skóry (cellulitis),
• może pojawić się ból oraz ograniczenie zakresu ruchu kończyny,
• obrzęk często jest asymetryczny.

Obrzęk limfatyczny a lipodemia

Lipodemia, czyli obrzęk tłuszczowy to namnażanie się komórek tłuszczowych (adipocytów), spotykane przede wszystkim u kobiet (co wynika z wpływu estrogenów)  i mające swój początek w okresie dojrzewania. Taka postać obrzęku występuje symetrycznie na obu nogach, przy możliwej szczupłej budowie górnej części ciała. Obrzękowi tłuszcowemu może towarzyszyć ból oraz większa skłonnośc do powstawania siniaków.

W przebiegu obrzęku lipidowego wyróżnić można następujące stadia:

I - miękka, pogrubiona tkanka tłuszczowa bez wybrzuszeń, skóra ma niezmieniony wygląd,

II - w tkance tłuszczowej pojawiają się “grudki”, a powierzchnia skóry staje się nierówna,

III - bardzo nierównej powierzchni skóry towarzyszy jej pogrubienie i stwardnienie, a pod skórą widoczne są duże wybrzuszenia.

Jak odróżnić obrzęk lipidowy od otyłości? W przypadku nadwagi czy otyłości tkanka tłuszczowa rozmieszczona jest równomiernie na całym ciele, w tym - w części centralnej. Z kolei obrzęk lipidowy dotyczy niemal wyłącznie nóg, rzadziej - ramion. Brak jest natomiast w jego przebiegu kumulowania tkanki tłuszczowej na brzuchu, tułowiu czy twarzy. 

Obrzęk limfatyczny a zakrzepica

Obrzek limfatyczny warto różnicować z obrzękiem towarzyszącym zakrzepicy, która stanowi bardzo poważny stan. Podstawowa różnica dotyczy tempa narastania obrzęku - o ile obrzęk limfatyczny rozwija się stopniowo, o tyle zakrzepica i towarzyszący jej obrzęk pojawiają się nagle. Kolejna różnica dotyczy objawów towarzyszących - w przebiegu zakrzepicy pojawia się zaczerwienienie, ból, wzmożona ciepłota tkanek. 

Jeśli pojawią się obrzeki sugerujące zakrzep, konieczna jest jak najszybsza konsultacja z lekarzem.

Jakie badania warto wykonać przy obrzękach?

Obrzęki są widoczne gołym okiem, zatem trudno je przeoczyć. O ile pojawiają się okazyjnie i ustepują po wykonaniu masażu, spaceru czy wypiciu większych ilości wody - można uznać, że brak jest powodów do niepokoju. Jednak obrzęki pojawiające się regularnie lub utrzymujące się przez cały czas wymagają baczniejszej uwagi i zdiagnozowania przyczyny.

Badania podstawowe 

• morfologia krwi,
• elektrolity, kreatynina/eGFR,
• próby wątrobowe z albuminą,
• badanie ogólne moczu i białko w moczu (np. wskaźnik białko/kreatynina),
• TSH i hormony tarczycy,
• glukoza / HbA1c.

Badania ukierunkowane (przy masywnych obrzękach, mogących obejmować kończyny i twarz, a także przy zwiększeniu obwodu brzucha)

• BNP/NT-proBNP i echo serca, gdy są objawy krążeniowe,
• USG jamy brzusznej (wątroba, płyn w jamie brzusznej, nerki),
• USG Doppler żył (wykluczenie zakrzepicy lub ocena niewydolności żylnej),
• przy podejrzeniu obrzęku limfatycznego: konsultacja w poradni leczenia obrzęków/rehabilitacji limfologicznej; czasem badania obrazowe układu chłonnego (limfoscyntygrafia).

Odpowiednią diagnostyką powinien pokierować lekarz po przeprowadzeniu badania fizykalnego i zebraniu szczegółowego wywiadu klinicznego.

Jak pozbyć się obrzęków?

Obrzęki mogą pojawiać się okazyjnie lub utrzymywać stale, wynikać z niewłaściwego stylu życia lub towarzyszyć wielu zaburzeniom zdrowotnym. W przypadku obrzęku obecnego np. w przebiegu problemów z sercem, nerkami czy tarczycą niezbędne jest przede wszystkim wyleczenie podstawowego schorzenia. 

Pomocniczo w przypadku obrzęków o rozmaitym podłożu warto zadbać o wdrożenie odpowiednich zmian w stylu życia. Obejmuję one nawadnianie organizmu, odpowiednią dietę, codzienną aktywność fizyczną.

Pomocniczo można sięgnąć po zioła w postaci naparów lub suplementów diety. Ponadto szczególnego traktowania wymaga obrzęk limfatyczny i lipidowy - zalecane jest wykonywanie specjalnego masażu, zwanego drenażem limfatycznym.

Dieta przy obrzękach

Dietę warto potraktować jako “odciążenie” dla układu żylnego, nerek i limfy:

• ograniczenie soli i przetworzonej żywności (wędliny, fast-food, chipsy, sosy, gotowce, biała mąka, cukier),
• regularne spożycie białka (jaja, ryby, chude mięso, fermentowany nabiał, strączki) – pomaga utrzymać prawidłowy poziom albuminy,
• warzywa i owoce jako źródło potasu i antyoksydantów,
• nawodnienie (paradoksalnie zbyt mało płynów sprzyja retencji),
• alkohol należy mocno ograniczyć, bo sprzyja obrzękom i zaburza gospodarkę wodną.

Zioła i suplementy 

Zioła o łagodnym działaniu moczopędnym (bardziej przy obrzękach ciastowatych i “po soli”): pokrzywa, liść brzozy, mniszek – wskazana jest konsultacja przy chorobach nerek, ciąży oraz przy lekach moczopędnych.

Wsparcie krążenia żylnego (częściej przy niewydolności żylnej): kasztanowiec, ruszczyk, diosmina/hesperydyna – warto zachować ostrożność przy lekach przeciwkrzepliwych i skłonności do krwawień.

W obrzęku limfatycznym kluczowe znaczenie mają kompresja, ruch, pielęgnacja skóry i drenaż; pomocniczo można sięgnąć po nostrzyk i przytulię czepną.

Zalecenia przy podejrzeniu obrzęku limfatycznego:

• redukcja masy ciała (jeśli jest nadmiar), bo tkanka tłuszczowa mechanicznie utrudnia odpływ,
• codzienny, łagodny ruch: marsz, rower, pływanie; szczególnie dobre są ćwiczenia “pompy mięśniowej” łydek,
• codzienne wykonywanie drenażu limfatycznego.

Zalecenia przy podejrzeniu obrzęku lipidowego:

• stosowanie kompresjoterapii (odzieży uciksowej dobranej przez specjalistę),
• codzienne wykonywanie drenażu limfatycznego,
• regularna aktywność fizyczna,
• w bardzo zaawansowanych przypadkach konieczne może być rozważenie zabiegu liposukcji.

Domowy masaż limfatyczny – instruktaż krok po kroku

Drenaż limfatyczny to typ masażu ukierunkowany na usprawnienie krążenia limfy. To ma być bardzo lekki, powolny masaż skóry, bardziej “przesuwanie” niż ugniatanie. Należy unikać silnego ucisku, mocnego pocierania skóry.

Najważniejsza zasada drenażu limfatycznego dotyczy kierunku jego wykonywania - zawsze w stronę serca i węzłów limfatycznych, czyli od dystalnych części kończyn do pach czy pachwin. Nogi należy masować zgodnie z sekwencją: stopy, łydki, uda, pachwiny; z kolei ruchy wykonywane w przypadku masażu rąk przebiegają w następującym kierunku: dłonie, przedramiona, ramiona, pachy.

Ważnym elementem drenażu jest rozpoczęcie go od “aktywowania” węzłów chłonnych, co można uzyskać wykonując delikatne ruchy okrężne i/lub oklepujące węzłów chłonnych. Tak odblokowane węzły znacznie lepiej poradzą sobie z odprowadzaniem limfy, skierowanej do nich podczas masażu. 

Zasady ogólne

• nacisk: bardzo lekki (jak głaskanie z delikatnym rozciągnięciem skóry),
• tempo: wolno, rytmicznie,
• kierunek: do skupisk węzłów limfatycznych limfatycznych (szyja/obojczyki, pachy, pachwiny),
• w każdej lokalizacji wykonać około 5-7 powtarzalnych ruchów,
• czas: 10–15 minut dziennie na wybraną okolicę.

1) Start: “otwarcie” okolicy obojczyków (zawsze na początku)

1. Proszę ułożyć opuszki palców tuż nad obojczykami (po obu stronach mostka).
2. Wykonać 10–15 bardzo delikatnych, krótkich ruchów okrężnych lub “pompkujących” w dół i do wewnątrz.
3. Następnie 5 spokojnych oddechów przeponowych (wdech nosem, długi wydech).

2) Twarz

1. Przesuwać opuszki palców od środka czoła w kierunku skroni.
2. Obrysować oczodoły półokrężnym ruchem, rozpoczynyjącym się od wewnętrznych kącików oczu.
3. Masować policzki od skrzydełek nosa w kierunku uszu.
4. Przesuwać dłońmi wzdłuż linii żuchwy w kierunku od brody do uszu.

3) Szyja 

1. Dłonie ustawić na bocznej części szyi.
2. Wykonać powolne ruchy “ściągające skórę” w dół, w stronę obojczyków.

4) Noga

1. Dłonie ułożyć w pachwinie po stronie obrzęku.
2. Delikatnie masować kolistymi ruchami pachwinowe węzły chłonne.
3. Następnie dłońmi na górnej części uda wykonywać bardzo lekkie ruchy przesuwające skórę w stronę pachwiny.
4. Na łydce: ruchy okrężne lub podłużne, przesuwające skórę ku górze (do kolana, potem do pachwiny).
5. Stopa: delikatne ruchy od palców w kierunku kostki i dalej w górę.

5) Ręka

1. Proszę zacząć od 10–15 delikatnych ruchów w dole pachowym (niewielkie koliste ruchy).
2. Następnie przesuwać skórę ramienia ku pachy, potem przedramienia ku łokciowi i dalej ku pachy.
3. Dłoń i palce: od palców ku nadgarstkowi, potem w górę.

Po masażu

• wskazane jest wypić wodę,
• warto wykonać 2–3 minuty spokojnego marszu w miejscu albo kilka wspięć na palce (pompa mięśniowa).

Czy każdy może wykonywac masaż limfatyczny?

W klasycznym manualnym drenażu limfatycznym przeciwwskazaniami są m.in. ostra infekcja, nieleczona niewydolność serca oraz ostra zakrzepica żył głębokich – w tych sytuacjach wskazana jest konsultacja lekarska zamiast masażu. Ponadto odradzane jest wykonywanie takiego masażu w przebiegu chorób nowotworowych układu limfatycznego, ciąży, zaawansowanej miażdżycy, istotnych zaburzeń pracy wątroby i nerek oraz widocznych zmian na skórze (rany, owrzodzenia, stany zapalne).

Podsumowując - co zwykle daje największą poprawę w obrzękach (praktyczna “trójka):

1. Ruch + przerwy od siedzenia (co 30–60 minut choć 2 minuty chodzenia).
2. Drenaż limfatyczny + kompresja (po konsultacji: pończochy/rajstopy uciskowe lub bandażowanie przy limfie).
3. Mniej soli + regularne białko + nawodnienie.

Objawy alarmowe – kiedy wskazana jest pilna pomoc?

Należy pilnie szukać pomocy, gdy pojawia się nagły jednostronny obrzęk i ból łydki/uda, duszność lub ból w klatce piersiowej, gorączka z zaczerwienieniem i silnym bólem skóry, albo szybko narastający obrzęk twarzy/języka.

Pobierz darmowego e-booka o diecie śródziemnomorskiej:

OMEGA 3 D3 + K2 MK7 (DHA 712 mg + EPA 254 mg)

48 zł

Do koszyka

MAGNEZ z maliną

59 zł

Do koszyka

RESWERATROL winorośl właściwa

49 zł

Do koszyka