Zatrzymywanie wody w organizmie - rodzaje i przyczyny obrzęków i najskuteczniejszy masaż na obrzęki

Marek Skoczylas

Worki pod oczami, obrzęk kostek, spuchnięte dłonie, ciężkie łydki... to tylko kilka objawów mogących sugerować nadmierne zatrzymanie wody w organizmie. Obrzęki mogą wynikać z niewysypiania się, złej diety bogatej w sól, małej aktywności fizycznej, ale także z poważniejszych zaburzeń hormonalnych czy nieprawidłowej pracy nerek lub serca. Jak rozpoznać, jaka jest przyczyna obrzęków i jakie są najskuteczniejsze sposoby na pozbycie się ich z organizmu?

Co to jest obrzęk?

Poziom wody w organizmie ma ogromne znaczenie dla prawidłowego przebiegu wszystkich procesów życiowych i funkcjonowania narządów. Zawartość wody jest rygorystycznie regulowana na drodze wielu mechanizmów. Swój udział mają w tym m.in. nerki, płuca, a także mózg (poprzez wydzielanie hormonów i regulowanie uczucia pragnienia).

Ponadto na poziom nawodnienia ogromny wpływ ma spożywanie płynów oraz soli, a także stężenie sodu i potasu. Sód jest pierwiastkiem, który silnie "przyciąga" i wiąże wodę – im więcej tego pierwiastka, tym więcej wody zatrzymuje się w ciele. Z kolei potas działa antagonistycznie, ułatwiając wydalanie nadmiaru płynów.

Nadmiar wody w organizmie (retencja), określany także jako obrzęk, to stan kumulowania się płynu w przestrzeniach międzykomórkowych. Dzieje się tak wówczas, gdy płyn jest nieefektywnie odprowadzany za pośrednictwem układu krwionośnego i limfatycznego.

Najczęściej obrzęk pojawia się na nogach, wokół kostek, na dłoniach i stopach (tzw. obrzęki obwodowe), na twarzy (np. obrzęk pod oczami lub powiek) albo w okolicy brzucha, a jego nasilenie bywa największe wieczorem lub po długim staniu.

Główne rodzaje obrzęków:

Obrzęk żylny: związany z przewlekłą niewydolnością żylną lub żylakami. Zazwyczaj dotyczy podudzi i kostek, nasila się po staniu, a zmniejsza po uniesieniu nóg.
Obrzęk limfatyczny: wynika z fizycznych zaburzeń odpływu chłonki. Często jest twardszy, asymetryczny, może obejmować stopę i palce, a z czasem skóra w tym miejscu staje się pogrubiała i twarda.
Obrzęk zapalny: towarzyszy urazom, infekcjom lub zapaleniu stawów. Zwykle jest mocno bolesny, ciepły i wyraźnie zaczerwieniony.
Obrzęk alergiczny (naczynioruchowy): rozwija się błyskawicznie, często dotyczy warg, powiek, twarzy lub gardła. Wymaga szczególnej czujności, zwłaszcza gdy towarzyszy mu chrypka, świszczący oddech lub trudność w oddychaniu.

Obrzęki mogą również wynikać z chorób narządowych. W niewydolności serca obrzęki zwykle obejmują obie nogi symetrycznie i towarzyszy im duszność. W chorobach nerek powszechne są obrzęki twarzy (powiek) i uogólniona opuchlizna. Z kolei w chorobach wątroby obrzęk może obejmować nogi oraz jamę brzuszną.

Nadmiar wody w organizmie – objawy

Kumulowaniu wody w organizmie towarzyszą rozmaite objawy. Z racji różnic w gospodarce hormonalnej, dystrybucji tkanki tłuszczowej czy odmienności anatomicznych, objawy te różnią się u kobiet i u mężczyzn.

Jak objawia się nadmiar wody u kobiet?

U kobiet nadmiar wody objawia się przede wszystkim jako wyraźne obrzęki, których główna lokalizacja to: cała twarz, powieki, okolica pod oczami, kostki, dłonie i łydki. Nasilenie opuchlizny zazwyczaj drastycznie zwiększa się na kilka dni przed menstruacją (bez wyraźnych zmian w diecie czy aktywności).

Jak objawia się nadmiar wody u mężczyzn?

Nieprawidłowa retencja wody u mężczyzn manifestuje się głównie w dolnych partiach: wokół kostek, na stopach oraz na dłoniach. Często towarzyszy temu wyraźna sztywność stawów.

Test ucisku – klucz do rozpoznania rodzaju obrzęku

Kluczem do wstępnej diagnozy jest odróżnienie, czy mamy do czynienia z obrzękiem ciastowatym, czy nieciastowatym, ponieważ stoją za nimi zupełnie inne mechanizmy.

Jak wykonać Test Ucisku (Pitting Test)?

Dociśnij palcem wskazującym (przez około 5 sekund) najbardziej obrzęknięte miejsce na goleni lub stopie.

Obrzęk ciastowaty: jeśli po oderwaniu palca w skórze zostaje wyraźne wgłębienie (dołek), mamy do czynienia z obrzękiem ciastowatym. Sugeruje on najczęściej zastój żylny, niewydolność serca, nerek, nadmiar soli lub skutki uboczne leków.
Obrzęk nieciastowaty: jeśli skóra natychmiast sprężyście wraca na swoje miejsce, jest to obrzęk nieciastowaty. Sugeruje on zablokowanie naczyń limfatycznych (obrzęk limfatyczny), lipodemię lub obrzęk śluzowaty w niedoczynności tarczycy.

Cecha obrzęku	Obrzęk ciastowaty	Obrzęk nieciastowaty
Test ucisku (palcem)	Wyraźny dołek utrzymuje się przez dłuższą chwilę.	Brak utrwalonego dołka, skóra wraca sprężyście.
Kiedy występuje / narasta?	Narasta w ciągu dnia, głównie podczas długotrwałego siedzenia czy stania.	Rozwija się wolniej, często ma charakter przewlekły i stały.
Najczęstsze przyczyny	Zastój żylny, niewydolność serca, nerek, wątroby, leki, niedobór białka.	Zastój limfy, lipodemia (obrzęk tłuszczowy), niedoczynność tarczycy.
Wygląd skóry	Skóra jest bardzo miękka i podatna na odkształcenia.	Skóra jest wyraźnie pogrubiała, sztywna i mocno napięta.
Typowa lokalizacja	Kostki, golenie, dłonie.	Stopy, dłonie, twarz (może występować mocno asymetrycznie).

Obrzęk limfatyczny

Obrzęk limfatyczny powstaje w wyniku mechanicznego upośledzenia odprowadzania chłonki z tkanek. Jeśli płynu przesączanego z naczyń krwionośnych do przestrzeni międzykomórkowej jest fizycznie więcej, niż naczynia limfatyczne są w stanie "odpompować", pojawia się widoczny obrzęk. Przy przewlekłym zastoju limfy dodatkowo rozwija się miejscowy stan zapalny, a ostatecznie może dojść do nieodwracalnego włóknienia tkanki.

Najczęstsze przyczyny obrzęku limfatycznego:

Stany po operacjach, radioterapii i leczeniu onkologicznym (np. po wycięciu węzłów chłonnych pod pachą).
Przewlekły siedzący tryb życia połączony z brakiem aktywacji tzw. pompy mięśniowej.
Znaczna nadwaga i otyłość (tkanka tłuszczowa fizycznie uciska delikatne naczynia limfatyczne).
Dieta silnie przetworzona, sprzyjająca uogólnionemu stanowi zapalnemu.

Sygnały, że to może być obrzęk limfatyczny:

Uczucie bolesnej ciężkości, „pełności” kończyny oraz stałe narastanie obwodu nóg.
Obrzęk stopy i palców (w żylnej niewydolności obrzęk zatrzymuje się na kostkach).
Skóra staje się gruba i napięta.
Obrzęk bardzo często jest asymetryczny (np. puchnie tylko jedna noga).

Lipodemia, czyli obrzęk tłuszczowy

Lipodemia to patologiczne namnażanie się komórek tłuszczowych (adipocytów), spotykane niemal wyłącznie u kobiet i mające swój początek często już w okresie dojrzewania. Taka postać obrzęku występuje zawsze symetrycznie na obu nogach, przy jednoczesnym zachowaniu bardzo szczupłej budowy górnej części ciała. Obrzękowi tłuszczowemu zawsze towarzyszy tkliwość, ból przy dotyku oraz wyjątkowa skłonność do powstawania rozległych siniaków.

Jak odróżnić lipodemię (obrzęk lipidowy) od klasycznej otyłości?

W przypadku nadwagi lub otyłości tkanka tłuszczowa rozmieszczona jest w miarę równomiernie na całym ciele, w tym na brzuchu i klatce piersiowej. Z kolei w lipodemii tłuszcz gromadzi się niemal wyłącznie na nogach i biodrach, tworząc bolesne "buły", z całkowitym oszczędzeniem stóp oraz brzucha.

Jakie badania warto wykonać przy obrzękach?

Obrzęki sporadyczne (np. po długiej podróży) zazwyczaj nie budzą niepokoju. Jeśli jednak opuchlizna utrzymuje się stale, warto wykonać pakiet podstawowych badań:

Morfologia krwi obwodowej, badanie ogólne moczu oraz wskaźnik białko/kreatynina.
Elektrolity (sód, potas) oraz kreatynina / eGFR (ocena funkcji nerek).
Próby wątrobowe z oznaczeniem albuminy (niedobór białka sprzyja obrzękom).
TSH i hormony tarczycy (wykluczenie niedoczynności tarczycy).
Glukoza i HbA1c.

W przypadku masywnych, asymetrycznych obrzęków konieczne mogą być badania obrazowe: USG jamy brzusznej, ECHO serca oraz USG Doppler żył kończyn dolnych (w celu wykluczenia groźnej zakrzepicy żył głębokich).

Jak skutecznie pozbyć się obrzęków?

Leczenie zależy od przyczyny. Jeśli obrzęki są wynikiem choroby narządowej (np. serca), podstawą jest leczenie farmakologiczne. Pomocniczo w przypadku obrzęków o różnym podłożu kluczowa jest zmiana stylu życia.

Dieta przeciwobrzękowa:

Radykalne ograniczenie soli (sodu) i wysokoprzetworzonej żywności (chipsy, gotowe sosy, wędliny sklepowe).
Odpowiednia podaż białka (jaja, chude ryby, strączki), która zapobiega spadkowi albumin we krwi.
Potas: zwiększenie udziału świeżych warzyw i owoców (pomidory, banany, ziemniaki) w celu równoważenia sodu.
Nawodnienie: paradoksalnie – im mniej wody pijesz, tym więcej organizm jej "magazynuje" w tkankach w akcie desperacji. Pij dużo czystej wody mineralnej.
Ograniczenie alkoholu: silnie zaburza on gospodarkę wodno-elektrolitową.

Zioła na obrzęki:

Przy obrzękach ciastowatych (wynikających z nadmiaru soli i siedzenia) świetnie sprawdzają się łagodne napary moczopędne: pokrzywa, liść brzozy oraz mniszek lekarski. Dla wsparcia żył i uszczelnienia naczyń krwionośnych warto sięgnąć po ekstrakty z kasztanowca, ruszczyka oraz diosminę z hesperydyną.

Domowy manualny drenaż limfatyczny – instruktaż krok po kroku

Drenaż to nie klasyczny masaż, lecz bardzo delikatne "przesuwanie" skóry w celu przepchnięcia chłonki do węzłów. Ruchy muszą być wolne, rytmiczne i kierowane ZAWSZE w stronę serca (od dłoni do pach, od stóp do pachwin).

Otwarcie węzłów obojczykowych (Zawsze na początek!): Ułóż opuszki palców w dołkach nad obojczykami. Wykonaj 10 bardzo delikatnych, pompujących ruchów w dół. Weź 5 głębokich oddechów przeponowych.
Szyja i twarz: Przesuwaj opuszki od środka twarzy na zewnątrz, a na szyi wykonuj delikatne ruchy "ściągające" skórę z góry na dół, w stronę obojczyków.
Noga: Połóż dłonie w pachwinie i delikatnie pomasuj węzły chłonne. Następnie przesuwaj skórę na udzie od dołu do góry (w stronę pachwiny). Powtórz na łydce (kierując limfę za kolano) i na stopie (w stronę kostki).
Ręka: Rozpocznij od lekkich okrężnych ruchów w dole pachowym (aby "otworzyć" ujście). Następnie "ściągaj" skórę od łokcia do pachy, a potem od dłoni do łokcia.
Zakończenie: Po masażu wypij dużą szklankę wody i wykonaj kilkanaście wspięć na palce (aktywacja pompy łydkowej).

Kiedy obrzęk jest objawem alarmowym?

Niektóre opuchlizny wymagają natychmiastowej, pilnej pomocy medycznej. Udaj się na SOR lub wezwij pogotowie, jeśli zaobserwujesz:

Nagły, asymetryczny obrzęk jednej łydki lub uda, któremu towarzyszy silny ból, zaczerwienienie i zwiększona temperatura skóry (wysokie ryzyko zakrzepicy żył głębokich).
Obrzęk nóg, któremu towarzyszy nagła duszność, ból w klatce piersiowej lub problemy z oddychaniem (ryzyko niewydolności serca lub zatorowości płucnej).
Błyskawicznie narastający obrzęk warg, języka lub gardła (wstrząs anafilaktyczny).

Pobierz darmowego e-booka o diecie śródziemnomorskiej:

Proszę, wpisz adres e-mail, na który wyślę plik.

Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych osobowych w celu otrzymania wiadomości

Dane będą przetwarzane przez Purelab Marek Skoczylas, ul. Reformacka 6, 35-026 Rzeszów zgodnie z ustawą o świadczeniu usług drogą elektroniczną oraz przepisami z zakresu ochrony danych osobowych w celu odpowiedzi na zadane pytanie, przesłanie materiałów informacyjnych, przekazania informacji o produktach i usługach lub przekazania informacji handlowej. Oświadczam, iż podanie przeze mnie danych osobowych jest dobrowolne oraz iż poinformowano mnie o prawie dostępu do moich danych osobowych, możliwości ich poprawiania oraz o prawie odwołania zgody w dowolnym momencie. Dane nie zostaną udostępnione podmiotom trzecim.

Pobieram