Dyslipidemia - jak ją rozpoznać, co jeść, jakie suplementy stosować?

Dyslipidemia to medyczne określenie zaburzeń gospodarki lipidowej, czyli nieprawidłowych stężeń tłuszczów we krwi: cholesterolu i trójglicerydów. Najczęściej chodzi o za wysoki poziom LDL („złego” cholesterolu), zbyt niski HDL („dobrego” cholesterolu) albo podwyższone trójglicerydy (TG).

Dlaczego to takie ważne? Bo tłuszcze we krwi działają trochę jak osad w rurach. Gdy jest ich za dużo, odkładają się w ścianach tętnic jako blaszki miażdżycowe, zwężając światło naczyń. To prosta droga do rozwoju powikłań: zawału serca, udaru mózgu, choroby tętnic kończyn dolnych.

Co gorsza – dyslipidemia zwykle przez lata rozwija się bezobjawowo. Dlatego mówi się o niej jako o jednym z „cichych zabójców”.

Najważniejsze to uświadomić sobie, że zaburzenia lipidowe to stan, którym można (i trzeba) dobrze zarządzać, głównie poprzez odpowiedni styl życia.

Rodzaje dyslipidemii

Podstawowy podział zaburzeń lipidowych uwzględnia postacie pierwotne, czyli uwarunkowane genetycznie, a także dyslipidemie wtórne, rozwijające się w efekcie oddziaływania rozmaitych czynników środowiskowych i zdrowotnych.

Dyslipidemie pierwotne (wrodzone, genetyczne)

To zaburzenia zapisane w genach, przekazywane rodzinnie, np.:

• rodzinna hipercholesterolemia (wysoki cholesterol),
• rodzinna hiperlipidemia mieszana (za wysoki cholesterol i trójglicerydy)
• rodzinna hipertriglicerydemia (wysokie trójglicerydy)

W tych przypadkach wątroba „programowo” produkuje zbyt dużo cholesterolu lub gorzej go usuwa. LDL potrafi być skrajnie wysoki już w młodym wieku, a ryzyko zawału pojawia się już w 30.–40. r.ż.

Często takie osoby są szczupłe, aktywne, stosują optymalny model żywienia, a mimo to mają bardzo wysokie wartości lipidów.

Dyslipidemie wtórne (nabyte)

To zdecydowana większość przypadków. Zaburzenia lipidowe pojawiają się jako skutek innych chorób lub stylu życia, takich jak:

• cukrzyca typu 2 i insulinooporność,
• niedoczynność tarczycy,
• przewlekła choroba nerek, choroby wątroby,
• zespół metaboliczny, otyłość trzewna („brzuszek”),
• niektóre leki (np. glikokortykosteroidy, retinoidy).

Dobra wiadomość: przy wtórnej dyslipidemii mamy zwykle większy wpływ na sytuację — leczenie choroby podstawowej i zmiany stylu życia pozwalają w istotny sposób poprawić wyniki lipidogramu.

Co podnosi cholesterol i trójglicerydy?

Na poziom cholesterolu wpływają zarówno geny, jak i codzienne nawyki. Warto rozróżnić czynniki, które możemy zmienić (czynniki modyfikowalne), i te, na które brak jest naszego wpływu  – ale należy je uwzględniać przy ocenie ryzyka. Od czego ma się za dużo cholesterolu i trójglicerydów?

Czynniki modyfikowalne: 

• dieta bogata w tłuszcze nasycone i trans
• dużo czerwonego i przetworzonego mięsa, wędlin, fast foodów, smażenia na głębokim tłuszczu, wyrobów cukierniczych.
• brak ruchu
• nadwaga i otyłość, szczególnie brzuszna.
• palenie tytoniu
• nadmierne spożycie alkoholu
• nadciśnienie tętnicze, złe nawyki żywieniowe, przewlekły stres i brak snu

Czynniki niemodyfikowalne

• wiek — ryzyko wzrasta po 40-5- r. ż.
• płeć — mężczyźni częściej doświadczają zaburzeń lipidowych, a kobiety "doganiają" ich w okresie okołomenopauzalnym 
• genetyka / wywiad rodzinny

Im więcej czynników z obu grup, tym bardziej priorytetowe staje się aktywne przeciwdziałanie rozwojowi dyslipidemii.

Dyslipidemia - objawy za wysokiego cholesterolu

Zaburzenia lipidowe przez długi czas mogą przebiegać bezobjawowo i wykrywane są podczas kontrolnych badań krwi. U niektórych osób mogą pojawić się charakterystyczne objawy skórne wysokiego cholesterolu, czyli tzw. żółtaki. Są to niewielkie żółtawe guzki, zlokalizowane najczęściej na powiekach, łokciach i kolanach. 

Ponadto występować mogą objawy pośrednie, wynikające z obecności powikłań dyslipidemii, takich jak miażdżyca. W przebiegu miażdżycy kończyn może pojawić się tzw. chromanie przestankowe, czyli ból łydek pojawiający się podczas chodzenia i ustępujący podczas odpoczynku.

Z kolei miażdżycy naczyń wieńcowych może towarzyszyć dusznica bolesna, czyli ból i ucisk w klatce piersiowej, generowany wysiłkiem fizycznym.

Dyslipidemia - diagnostyka

Badanie w kierunku dyslipidemii wykonuje się przy następujących wskazaniach:

• profilaktyczna ocena lipidogramu
• obecność blaszek miażdżycowych wykazana w badaniach obrazowych
• objawy sugerujące miażdżycę (np. dusznica bolesna czy chromanie przestankowe)
• nieprawidłowe wyniki parametrów tarczycowych, wątrobowych lub nerkowych
• nadciśnienie
• nadmierna masa ciała
• obecnośc zaburzeń gospodarki węglowodanowej (cukrzyca, insulinooporność)
• występowanie chorób układu krążenia w rodzinie

Co to jest lipidogram?

W celu zdiagnozowania dyslipidemii zalecane jest przede wszystkim oznaczenie lipidogramu. Jest to podstawowe badanie krwi, pozwalające ocenić gospodarkę lipidową jest profil lipidowy (lipidogram), które obejmuje następujące parametry:

• cholesterol całkowity (TC),
• cholesterol LDL,
• cholesterol HDL,
• triglicerydy (TG).

To proste badanie wykonywane z próbki krwi. Przygotowanie do badania lipidogramu jest proste. Zalecane jest wykonanie badania lipidogramu na czczo, kolację należy spożyć około 16 godzin przed badaniem planowanym w kolejnym dniu. W dniu poprzedzającym pobranie krwi odradzane jest stosowanie diety bogatotłuszczowej i spożywanie alkoholu. 

Co oznaczają poszczególne pozycje w badaniu lipidogramu? Jaka jest różnica między cholesterolem HDL a LDL? 

LDL to "ciężarówka" dowożąca cholesterol. Zadaniem cholesterolu frakcji LDL jest dostarczyć cholesterol do komórek. Gdy tych ciężarówek jest za dużo, zaczynają się korki i ładunek „wysypuje się” do ściany tętnic, tworząc blaszki.

U dorosłych za bezpieczny punkt odniesienia przyjmuje się LDL <115 mg/dl (<3 mmol/l) u osób niskiego ryzyka.

U osób z bardzo wysokim ryzykiem (np. po zawale, z cukrzycą i innymi czynnikami) współczesne wytyczne europejskie dążą nawet do <55 mg/dl i redukcji o ≥50% względem wyjściowego LDL.

HDL z kolei działa jak "śmieciarka". Zbiera nadmiar cholesterolu z tkanek i ścian naczyń, zawozi go do wątroby, gdzie jest „utylizowany”.

Im wyższy poziom HDL, tym lepiej – orientacyjnie co najmniej 40 mg/dl u mężczyzn i minimum 50 mg/dl u kobiet, a za szczególnie korzystny uznaje się poziom ≥60 mg/dl.

Triglicerydy (TG) – „paliwo energetyczne” to główna forma magazynowania energii. Gdy jest ich za dużo, rośnie ryzyko zapalenia trzustki i chorób sercowo-naczyniowych – zwłaszcza w połączeniu z wysokim LDL i niskim HDL. W przypadku trójglicerydów poziom <150 mg/dl uznaje się za wartość prawidłową.

Cholesterol całkowity to suma cholesterolu „w ciężarówkach i śmieciarkach”. Za ogólnie pożądaną wartość u dorosłych przyjmuje się <200 mg/dl, ale ważniejszy jest poziom LDL i ogólne ryzyko sercowo-naczyniowe.

Interpretacja lipidogramu jest indywidualna – lekarz bierze pod uwagę wiek, płeć, ciśnienie, palenie, cukrzycę, choroby serca itd. (korzysta z kalkulatorów ryzyka, takich jak SCORE2 czy kalkulator ACC/AHA).

Towarzystwa kardiologiczne zalecają, aby dorośli od 20. roku życia wykonywali badanie lipidów co 4–6 lat, jeśli ryzyko jest niskie, a częściej, jeśli występują czynniki ryzyka lub już rozpoznana choroba sercowo-naczyniowa.

Jednak jeśli palisz, masz nadwagę / otyłość, masz nadciśnienie, cukrzycę, choroby serca w rodzinie, to warto oznaczać lipidogram częściej. Dodatkowo można skontrolowac poziom glukozy, enzymów watrobowych, homocysteiny, co pozwala na dokładniejsze oszacowanie zaburzeń metabolicznych.

W przypadku podejrzenia dyslipidemii rodzinnych zasadne może być wykonanie badań genetycznych w kierunku mutacji w genach: dla receptora LDL, apolipoproteiny B100 oraz PCSK9.

Jak obniżyć cholesterol i trójglicerydy?

Brak jest jednego „magicznego” leku czy suplementu. Najlepsze efekty daje łączone podejście:

• dieta,
• suplementacja,
• styl życia (ruch, sen, brak palenia, masa ciała),
• w razie potrzeby – leki.

Zarówno leczenie, jak i profilaktyka dyslipidemii wymaga kompleksowego podejścia. Samo stosowanie leku przepisanego przez lekarza czy wusplementu będzie niewystarczające.

Konieczne jest bowiem wdrożenie stałych modyfikacji w stylu życia, ze szczególnym uwzględnieniem odpowiedniego modelu żywienia i codziennej aktywności, prowadzących do utrzymywania prawidłowej masy ciała.

Dieta na zbicie cholesterolu

Aktualne wytyczne rozmaitych towarzystw kardiologicznych konsekwentnie podkreślają, że dieta śródziemnomorska lub podobny wzorzec żywienia jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi w profilaktyce sercowo-naczyniowej.

Co należy jeść, aby obniżyć cholesterol? Oto, jakie modyfikacje w diecie są najbardziej polecane.

1. Zmień rodzaj tłuszczu

• Ogranicz tłuszcze nasycone (tłuste czerwone mięso, kiełbasy, boczek, masło, śmietana, tłuste sery, olej kokosowy i palmowy, wypieki cukiernicze).
• Unikaj tłuszczów trans (część margaryn utwardzanych, fast foody, ciastka, pączki, „tanie” słodycze).
• Zastępuj je tłuszczami nienasyconymi, których doskonałe źródła to: oliwa z oliwek, oleje nierafinowane, orzechy i nasiona, awokado, tłuste ryby morskie (łosoś, śledź, makrela).

To właśnie zmiana rodzaju tłuszczu najmocniej przekłada się na spadek LDL i trójglicerydów.

2. Więcej błonnika – mniej cholesterolu

Błonnik (zwłaszcza rozpuszczalny) działa jak gąbka na cholesterol w jelicie. W celu zapewnienia wystarczającej podaży błonnika należy spożywać:

• warzywa (min. 400 g dziennie, najlepiej więcej),
• owoce (2 porcje dziennie),
• pełnoziarniste zboża (owsianka, razowy chleb, kasze),
• rośliny strączkowe (soczewica, ciecierzyca, fasola).

Codzienne porcje warzyw i produktów pełnoziarnistych wiążą cholesterol w jelitach, co może pomagać obniżyć LDL.

3. Cukier, białe pieczywo i alkohol

Triglicerydy mogą być za wysokie wówczas, gdy w codziennej diecie pojawiają się następujące produkty:

• słodzone napoje,
• słodycze,
• białe pieczywo i drożdżówki,
• nadmiar alkoholu (zwłaszcza „weekendowe” większe dawki)
• fast-foody i smażone dania
• przetworzone czerwone mięsa (konserwy, pasztety, parówki itd.)

Ograniczenie spożycia tych produktów przy hipertriglicerydemii ma istotny wpływ na normalizację tego parametru lipidowego.

Bardziej polecane źródła węglowodanów to węglowodany wolno trawione, których źródłami są strączki, razowe pieczywo, kasze i brązowy ryż.

Dieta śródziemnomorska / DASH – jak to wygląda w praktyce?

Dieta śródziemnomorska w badaniach takich jak PREDIMED zmniejszała ryzyko dużych incydentów sercowo-naczyniowych o ok. 30%.

Zalecane jest zatem stałe stosowanie tej diety, tym bardziej że jej właściwości prozdrowotne wykraczają poza korzystny wpływ na parametry lipidowe i kondycję układu sercowo-naczyniowego. Oto jak w praktyce wdrożyć najważniejsze założenie diety śródziemnomorskiej:

Codziennie należy spożywać:

• dużo warzyw i owoców jagodowych,
• pełnoziarniste produkty zbożowe,
• oliwę z oliwek jako główne źródło tłuszczu,
• orzechy / pestki (garść dziennie).

Kilka razy w tygodniu dobrze jest włączyć do diety:

• rośliny strączkowe,
• ryby (zwłaszcza tłuste morskie),
• chudy nabiał.

Minimalne spożycie powinno dotyczyć następujących produktów:

• czerwone mięso, wędliny
• produkty wysoko przetworzone, fast food, słodycze.

Dieta DASH (dietary approaches to stop hypertension) jest bardzo podobna – skupia się dodatkowo na ograniczeniu soli, co pomaga obniżyć ciśnienie.

Zdrowe nawyki przy wysokim cholesterolu

Dla serca liczy się systematyczny ruch, niekoniecznie wyczynowy sport. WHO i AHA zalecają dorosłym około 150-300 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo (np. szybki marsz, jazda na rowerze w umiarkowanym tempie) lub ≥75–150 minut intensywnej aktywności, a dodatkowo 2 razy w tygodniu ćwiczenia siłowe (np. trening z ciężarem własnego ciała, gumy oporowe).

Palenie uszkadza śródbłonek naczyń (łatwiejsze odkładanie LDL), obniża HDL, silnie zwiększa ryzyko zawału i udaru – szczególnie w połączeniu z wysokim LDL.

Rzucenie palenia to jedna z najbardziej opłacalnych inwestycji w zdrowie serca – efekty widać już po kilku miesiącach.

Dla osób z dyslipidemią bezpieczniej jest istotnie ograniczyć alkohol lub całkowicie go odstawić. Redukcja masy ciała o 5–10% często poprawia profil lipidowy i ciśnienie. Sen 7–9 godzin na dobę i zarządzanie stresem (np. techniki relaksacyjne, psychoterapia, mindfulness) też wspierają metabolizm i hormony odpowiedzialne za gospodarkę tłuszczową.

Jakie suplementy na obniżenie cholesterolu?

W normalizacji zbyt wysokiego poziomu parametrów lipidowych pomóc moga suplementy diety. Działają on na drodze kilku mechanizmów. Jednym z nich jest wspomaganie pracy wątroby, czyli narządu o kluczowym znaczeniu dla metabolizmu lipidów.

Inne mechanizmy obejmują wpływ na aktywność enzymów uczestniczących w przemianach biochemicznych lipidów, a także ograniczenie wchłaniania tłuszczów z przewodu pokarmowego.

Wśród najskuteczniejszych suplementów można wymienić:

• kwasy omega 3
• ekstrakt z czosnku
• polifenole z bergamoty
• monakolina K
• kozieradka
• niacyna
• berberyna
• fitosterole roślinne
• kwas alfa-liponowy
• koenzym Q10
• błonnik rozpuszczalny

Dyslipidemie to zaburzenia profilu lipidowego krwi istotnym wpływie na kondycję całego organizmu. Odpowiednio wczesne rozpoznanie dyslipdemii pozwala na szybkie wdrożenie modyfikacji w stylu życia, pozwalających na zminimalizowanie ryzyka poważnych powikłań. 

Bezpłatny dzienniczek samokontroli cukrzyka-diabetyka do wydrukowania:

CHOLESTEROL monakolina K, polikosanol, chrom

35 zł

Do koszyka

WITAMINY ADEK

69 zł

Do koszyka

KOENZYM Q10 wiesiołek, ogórecznik

86 zł

Do koszyka