Kawa a choroby przewlekłe - kto może pić, kto powinien unikać?

Marek Skoczylas

W świetle rzetelnych dowodów naukowych regularne i umiarkowane spożycie kawy jest postrzegane jako element wspierający profilaktykę wielu chorób cywilizacyjnych. Umiarkowane spożycie kawy określane jest najczęściej jako maksymalnie 4 filiżanki dziennie. Takie ilości naparu mogą wpłynąć korzystnie na wiele aspektów zdrowotnych. Jaki jest zatem wpływ kawy na profilaktykę i przebieg chorób przewlekłych?

Dlaczego kawa jest korzystna dla zdrowia?

Analiza wpływu kawy na organizm jest wyzwaniem ze względu na jej niezwykle złożony skład chemiczny. Na biologiczne działanie kawy wpływa zarówno zróżnicowane stężenie kofeiny (w zależności od rodzaju ziarna, stopnia palenia i metody parzenia), ale także interakcje niezliczonej liczby innych substancji, takich jak kwas chlorogenowy czy polifenole.

Ponadto reakcja organizmu na kawę jest kwestią indywidualną i może być warunkowana genetycznie. Dotyczy to przede wszystkim wrażliwości organizmu na kofeinę.

Różnice w wynikach badań często wynikają z rozróżnienia między efektami krótkoterminowymi, obserwowanymi zaraz po spożyciu, a długoterminowymi, które kształtują się w wyniku regularnej konsumpcji.

Kawa jest mieszaniną setek substancji chemicznych, których proporcje zmieniają się w zależności od jej pochodzenia i obróbki. Najważniejszymi z nich są:

kofeina: jest to organiczny związek chemiczny i stymulant psychoaktywny. Jej głównym mechanizmem działania jest blokowanie receptorów adenozynowych w mózgu, co zmniejsza uczucie zmęczenia i senności, jednocześnie poprawiając czujność i koncentrację. Kofeina jest niezwykle szybko wchłaniana w układzie pokarmowym (w około 99%), a jej maksymalne stężenie we krwi pojawia się po 30–60 minutach od spożycia. Okres półtrwania kofeiny wynosi od 3 do 4 godzin.
polifenole i kwasy fenolowe: kawa jest bogatym źródłem przeciwutleniaczy, w tym polifenoli, które neutralizują szkodliwe wolne rodniki i chronią organizm przed stresem oksydacyjnym. Ich działanie jest kluczowe dla redukcji stanów zapalnych w organizmie. Najważniejszym z nich jest kwas chlorogenowy (CGA), który odpowiada za wiele prozdrowotnych właściwości kawy, w tym działanie przeciwzapalne i regulację metabolizmu glukozy.
trygonelina: ten alkaloid podczas palenia kawy ulega przekształceniu do kwasu nikotynowego. Trygonelina ma istotne znaczenie w regulacji glikemii i profilu lipidowego, co przyczynia się do zdrowotnego wpływu kawy na metabolizm. Ponadto wpływa w bardzo korzystny sposób na funkcje poznawcze.

Kawa zawiera również inne substancje biologicznie aktywne, takie jak diterpeny, niacyna (witamina B3), potas, czy magnez, które wspierają prawidłowe funkcjonowanie serca i układu krążenia.

Kawa podnosi czy obniża ciśnienie?

Wpływ kawy na ciśnienie krwi jest złożony i często błędnie interpretowany. Należy rozróżnić efekty krótkoterminowe i długoterminowe. U osób, które piją kawę sporadycznie, kofeina może wywołać przejściowy wzrost ciśnienia skurczowego i rozkurczowego o 5-10 mmHg. Efekt ten wynika ze stymulacji układu nerwowego i zwiększonej produkcji adrenaliny. Jest to jednak zjawisko krótkotrwałe, a ciśnienie zazwyczaj wraca do normy w ciągu 1-3 godzin.

Z kolei u osób, które regularnie spożywają kawę, organizm szybko (w ciągu 1-3 dni) wykształca tolerancję na to działanie kofeiny, co sprawia, że jej wpływ na ciśnienie tętnicze staje się minimalny lub niezauważalny.

To wyjaśnia, dlaczego liczne badania i metaanalizy, w tym te opublikowane w „American Journal of Clinical Nutrition”, wykazują brak związku między regularnym piciem kawy a rozwojem nadciśnienia tętniczego. Co więcej, niektóre prace sugerują, że umiarkowane spożycie kawy (1-3 filiżanki dziennie) może nawet obniżać ryzyko rozwoju nadciśnienia.

To zaskakujące zjawisko ma swoje uzasadnienie w złożonej kompozycji kawy. Krótkotrwały wzrost ciśnienia wywołany kofeiną jest równoważony przez inne związki, takie jak kwas chlorogenowy, magnez i potas, które mają udowodnione działanie hipotensyjne i wspierają prawidłowe funkcjonowanie układu krążenia.

Zatem ogólny, długoterminowy efekt regularnej konsumpcji kawy jest sumą przeciwstawnych działań jej składników, które ostatecznie prowadzą do braku negatywnego wpływu na ciśnienie u większości ludzi.

Czy kawa ma wpływ na poziom glukozy?

W kontekście cukrzycy typu 2 kawa ma udokumentowane działanie protekcyjne. Dostępne dowody wskazują, że regularne spożycie 3 do 4 filiżanek kawy dziennie wiąże się z obniżeniem ryzyka rozwoju tej choroby o 25% w porównaniu do osób, które unikają kawy.

Co istotne, efekt ten dotyczy zarówno kawy kofeinowej, jak i bezkofeinowej. Mechanizmy, które za tym stoją, są złożone i wiążą się z poprawą wrażliwości tkanek na insulinę, hamowaniem jelitowego wchłaniania glukozy oraz działaniem przeciwzapalnym i przeciwutleniającym kwasu chlorogenowego i polifenoli.

Warto jednak zwrócić uwagę na pozorną sprzeczność w badaniach: krótkoterminowo kofeina może tymczasowo zwiększać insulinooporność i poziom glukozy we krwi, szczególnie w ciągu 2-3 godzin po spożyciu.

Z czasem jednak organizm wykształca tolerancję na to działanie, a przeważające i trwałe korzyści wynikające z obecności kwasu chlorogenowego oraz innych polifenoli dominują, prowadząc do ogólnego obniżenia ryzyka choroby. To wyjaśnia, dlaczego unikanie kawy z obawy przed przejściowymi zmianami glikemicznymi jest nieuzasadnione, gdyż długoterminowe efekty są zdecydowanie korzystne.

Kluczowym elementem, na który należy zwrócić uwagę, są dodatki do kawy. Podczas gdy czarna kawa ma zerowy indeks glikemiczny, dodatek mleka podnosi go do około 30, a cukru do około 70.

Popijanie takiej kawy małymi łykami przez cały dzień, co jest powszechnym nawykiem, powoduje przewlekłe, podwyższone stężenie insuliny we krwi. Jest to prosta droga do rozwoju insulinooporności i przyrostu masy ciała. Z tego powodu, eksperci zalecają picie czarnej kawy bez dodatków między posiłkami, a kawy z mlekiem wyłącznie w trakcie lub tuż po posiłku.

Kawa a choroby autoimmunologiczne

Wpływ kawy na układ odpornościowy wynika zarówno z działania przeciwzapalnego kofeiny i kwasu chlorogenowego, jak i z potencjalnej modulacji różnicowania kluczowych komórek odpornościowych.

Kofeina działa jako modulator immunologiczny, zdolny do supresji produkcji cytokin prozapalnych, które odgrywają centralną rolę w patogenezie i progresji wielu chorób autoimmunologicznych. Obejmuje to obniżenie poziomów czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-α), interleukiny 2 (IL-2) oraz interferonu gamma (IFN-γ).

Za istotny czynnik ryzyka rozwoju wielu chorób z autoagresji uznawane jest zaburzenie integracji bariery jelitowej. W badaniach przeprowadzonych na modelach zwierzęcych wykazano, że spożycie kawy może mieć korzystny wpływ na integralność bariery jelitowej. W szczególności kawa bezkofeinowa zwiększa ekspresję białek tworzących połączenia bariery jelitowej.

Picie kawy wpływa również na skład i aktywność mikrobiomu jelitowego. Najnowsze dane wskazują, że spożycie kawy wspiera rozwój korzystnych dla zdrowia bakterii. Zmiany w mikrobiomie, które promują równowagę i różnorodność, są ogólnie uznawane za korzystne w kontekście prewencji i zarządzania stanami zapalnymi i autoimmunizacyjnymi.

Takie właściwości kawy pozwalają sądzić, że spożywanie kawy może stanowić istotny czynnik redukujący ryzyko rozwoju chorób z autoagresji i łagodzić ich przebieg. Czy tak jest rzeczywiście?

RZS

Do niedawna obowiązywały zalecenia dietetyczne dla osób z RZS sugerujące unikanie mocnej kawy i herbaty. Było to pokłosie metaanalizy z udziałem ponad 1200 pacjentów, która wykazała, że spożycie powyżej 4 filiżanek kawy dziennie może zwiększać ryzyko wystąpienia tej choroby.

Co ciekawe, istotniejszy wpływ na wzrost ryzyka rozwoju odnotowano dla kawy bezkofeinowej. Jednak najnowsze dane naukowe poddają w wątpliwość wyniki tej analizy i wskazują na brak dowodów na to, że spożycie kawy powoduje zwiększone ryzyko rozwoju RZS.

Choroba Hashimoto

Brak jest przeciwwskazań do spożywania kawy w chorobie Hashimoto, która jest autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy prowadzącym do niedoczynności. Kluczowym zagadnieniem jest tutaj jednak jej wpływ na wchłanianie lewotyroksyny (L-tyroksyny), syntetycznego hormonu tarczycy stosowanego w terapii. Powszechnie przyjęte wytyczne kliniczne wskazują, że kawa znacząco zaburza wchłanianie tego leku. Popijanie lewotyroksyny kawą jest zdecydowanie zakazane.

Aby uniknąć tego negatywnego efektu, zaleca się zachowanie odpowiedniego odstępu czasowego między przyjęciem leku a wypiciem kawy, który w zależności od źródła powinien wynosić od 30–60 minut do nawet 2–3 godzin.

Stwardnienie rozsiane

W przypadku stwardnienia rozsianego (SM), kawa może mieć działanie ochronne. Badania obserwacyjne przeprowadzone w Szwecji i USA wykazały, że osoby pijące duże ilości kawy (około 6 filiżanek dziennie) miały o około 30% niższe ryzyko zachorowania na SM.

Mechanizm ten opiera się na udokumentowanych właściwościach neuroochronnych i przeciwzapalnych kofeiny i polifenoli zawartych w kawie. Związki te hamują produkcję prozapalnych substancji i chronią komórki nerwowe przed uszkodzeniem, co jest kluczowe w chorobie o podłożu zapalnym, jaką jest SM. Należy jednak zaznaczyć, że są to głównie badania obserwacyjne, co wskazuje na potrzebę dalszych, bardziej precyzyjnych badań.

Choroby neurodegeneracyjne

Wokół wpływu kawy na choroby neurodegeneracyjne panuje pełna zgoda. Dane z licznych badań epidemiologicznych i metaanaliz sugerują, że regularne picie kawy wiąże się ze znacznym zmniejszeniem ryzyka rozwoju choroby Parkinsona (o 25%) i choroby Alzheimera (od 30% do nawet 64% w zależności od ilości spożycia).

Działanie to wynika z neuroprotekcyjnych właściwości kawy, które są wieloaspektowe. Składniki takie jak kofeina i polifenole działają przeciwzapalnie i przeciwutleniająco, chroniąc neurony przed uszkodzeniem, co jest kluczowe w patogenezie tych schorzeń. Kofeina dodatkowo stabilizuje barierę krew-mózg, wzmacniając ochronę układu nerwowego.

Wątroba

Liczne badania wskazują na silny, korzystny wpływ kawy na zdrowie wątroby. Spożywanie kawy wiąże się z obniżeniem ryzyka rozwoju marskości wątroby o 46% przy 2–3 filiżankach dziennie, a nawet o 71% przy spożyciu powyżej 4 filiżanek.

Ponadto wykazano, że kawa zmniejsza ryzyko raka wątrobowokomórkowego o 20% przy jednej filiżance dziennie. Ten ochronny efekt jest związany z pozytywnym wpływem na aktywność enzymów wątrobowych.

Co szczególnie istotne, korzystne działanie na wątrobę zaobserwowano również w przypadku kawy bezkofeinowej, co wskazuje, że główną rolę odgrywają tu inne związki, takie jak metabolity kofeiny i polifenole, które opóźniają proces włóknienia w narządzie. Odpowiedź na pytanie "czy przy chorej wątrobie" można pić kawę?" jest zatem oczywista - można!

Z picia małej czarnej należy zrezygnowac wówczas, gdy jej spożyciu towarzyszy podrażnienie przewodu pokarmowego. Jest to indywidualna reakcja organizmu na kawę, która może pojawić się u niektórych osób z zaburzeniami pracy układu pokarmowego.

Kawa a nowotwory

Jako doskonałe źródło licznych antyoksydantów, kawa może zmniejszyć ryzyko rozwoju nowotworów. Wynika to przede wszystkim z jej działania na poziomie molekularnym - polifenole zawarte w kawie wykazują potwierdzony naukowo ochronny wpływ na nasze DNA.

Uszkodzenia nici DNA są punktem wyjścia dla mutacji, które moga prowadzić do zainicjowania procesu nowotworowego. Już po dwóch godzinach od wypicia kawy czujne oko naukowców zaobserwowało redukcję pęknięć nici DNA. A regularne spożywanie kawy skutkuje zmniejszeniem liczby takich pęknięć nawet o 30%.

W wielu badaniach klinicznych wykazano związek przyczynowo-skutkowy między piciem określonych ilości kawy a redukcją ryzyka rozwoju niektórych nowotworów. Taką zależnośc wykazano m.in. dla raka wątroby, trzustki, jelita grubego czy endometrium.

Wpływ kawy na depresję

Regularne spożywanie umiarkowanych ilości kawy wiąże się z mniejszym ryzykiem rozwoju depresji. Oto konkretne dane liczbowe: jeśli pijesz 2-3 filiżanki kawy dziennie, ryyzko, że doświadczysz depresji jest mniejsze o około 20%. Kawa działa pobudzająco na wydzielanie dopaminy oraz serotoniny. Co więcej - odnotowywany jest wzrost liczby receptorów dla serotoniny w mózgu, co zmniejsza ryzyko wahań nastroju. Pojawiają się także badania wskazujące na korzystne efekty połączenia kawy i antydepresantów. Okazuje się bowiem, że obecność kofeiny może wpłynąć na wzmocnienie działania leku.

Pobierz darmowego e-booka o diecie śródziemnomorskiej:

Proszę, wpisz adres e-mail, na który wyślę plik.

Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych osobowych w celu otrzymania wiadomości

Dane będą przetwarzane przez Purelab Marek Skoczylas, ul. Reformacka 6, 35-026 Rzeszów zgodnie z ustawą o świadczeniu usług drogą elektroniczną oraz przepisami z zakresu ochrony danych osobowych w celu odpowiedzi na zadane pytanie, przesłanie materiałów informacyjnych, przekazania informacji o produktach i usługach lub przekazania informacji handlowej. Oświadczam, iż podanie przeze mnie danych osobowych jest dobrowolne oraz iż poinformowano mnie o prawie dostępu do moich danych osobowych, możliwości ich poprawiania oraz o prawie odwołania zgody w dowolnym momencie. Dane nie zostaną udostępnione podmiotom trzecim.

Pobieram