Endometrioza - jak się objawia, jak ją rozpoznać i skutecznie leczyć

Endometrioza to choroba od 1 do nawet 3 milionów Polek. Dotyczy kobiet w wieku rozrodczym, generuje liczne dolegliwości bólowe i może w istotny sposób zaburzać płodność. Skąd się bierze endometrioza, jakie są objawy i czy można ją wyleczyć?

Endometrioza — co to jest?

Endometrioza jest przewlekłą chorobą zapalną, która dotyka kobiety w wieku rozrodczym. Jej istota polega na obecności tkanki przypominającej błonę śluzową macicy, czyli endometrium, poza jej naturalną jamą.

Ogniska te, choć znajdują się w nietypowych lokalizacjach, reagują na cykliczne zmiany hormonalne, złuszczając się i krwawiąc, co prowadzi do powstawania przewlekłego stanu zapalnego, tworzenia się zrostów i guzków. Konsekwencją tego procesu są często silne dolegliwości bólowe, problemy z płodnością i ogólne pogorszenie jakości życia pacjentek.   

Skąd się bierze endometrioza?

Mimo intensywnych badań dokładna przyczyna powstawania endometriozy pozostaje nieznana. Zamiast jednej, uniwersalnej teorii, naukowcy i lekarze opierają się na kilku hipotezach, z których każda wyjaśnia pewien aspekt choroby. Jakie przyczyny endometriozy wymieniane są najczęściej?

Najczęściej wymienianą jest teoria wstecznej miesiączki, która zakłada, że krew menstruacyjna, zamiast być wydalona przez pochwę, cofa się przez jajowody do jamy otrzewnowej. W efekcie komórki endometrium zagnieżdżają się tam i rozrastają, tworząc ogniska chorobowe.

Inną koncepcją jest teoria metaplazji, mówiąca o przekształcaniu się komórek wyściełających jamę otrzewną w komórki endometrium pod wpływem nieznanych czynników.

Istnieje również teoria transplantacji, która sugeruje przemieszczanie się komórek endometrium przez naczynia krwionośne i limfatyczne, co miałoby tłumaczyć obecność ognisk w odległych organach, takich jak płuca czy mózg.  

Endometrioza jest uznawana za chorobę wieloczynnikową. W jej patogenezie kluczową rolę odgrywają uwarunkowania genetyczne, autoimmunologiczne, hormonalne oraz czynniki środowiskowe.

Czy endometrioza jest dziedziczna? Silne predyspozycje genetyczne są potwierdzone badaniami, które wykazują, że występowanie endometriozy u matki lub siostry zwiększa ryzyko zachorowania 7-10 razy. Niektóre badania wskazują na rolę genów HOX w rozwoju choroby.

Jednocześnie, endometrioza jest ściśle powiązana z dysfunkcją układu immunologicznego. Spełnia ona wiele kryteriów schorzenia o podłożu autoimmunologicznym, a zaburzenia odporności sprzyjają zagnieżdżaniu się komórek endometrialnych poza macicą. Przewlekły stan zapalny jest stałym elementem tej choroby.  

Choroba jest również silnie estrogenozależna. Wysoki poziom estrogenów stymuluje wzrost ognisk endometrialnych, co stanowi podstawę dla wielu metod leczenia hormonalnego.

Ponadto naukowcy badają wpływ czynników środowiskowych, takich jak zanieczyszczone powietrze, brudna woda i przetworzona żywność, jako potencjalnych elementów zwiększających ryzyko zachorowania.   

Rodzaje endometriozy

Wyróżnia się trzy główne typy endometriozy, które mogą występować w różnych stopniach zaawansowania:

• endometrioza otrzewnowa – powierzchniowe ogniska na otrzewnej.
• endometrioza jajnikowa – torbiele endometrialne na jajnikach.
• endometrioza głęboko naciekająca – zmiany penetrujące >5 mm w głąb tkanek, np. jelit czy pęcherza.

Taka klasyfikacja uwzględnia lokalizację ognisk endometriozy.

Jakie są objawy endometriozy?

Endometrioza jest najczęściej kojarzona z silnym bólem, a jej spektrum objawów jest niezwykle szerokie i może się znacznie różnić u poszczególnych pacjentek, a nawet u części z nich może nie występować w ogóle. U wielu kobiet choroba manifestuje się silnymi, bolesnymi miesiączkami, które mogą pojawić się już w wieku nastoletnim i nasilać się z czasem.

Ból może być tak dotkliwy, że uniemożliwia normalne funkcjonowanie i bywa powodem wizyt na izbie przyjęć. Często ból ma charakter przewlekły, występując poza cyklem menstruacyjnym, promieniując do pleców, odbytu czy nóg.

Ból podczas stosunku seksualnego (dyspareunia) jest kolejnym z typowych, choć często bagatelizowanych objawów, który znacząco obniża jakość życia. 

Coraz częściej uwaga zwracana jest na objawy jelitowe, które są najczęstszymi symptomami pozagenitalnymi endometriozy. Bóle brzucha, wzdęcia, zaparcia lub biegunki są powszechne.

Jak wygląda brzuch przy endometriozie? Charakterystyczne dla endometriozy wzdęcia, nasilające się w trakcie miesiączki, mają nawet swoją specjalistyczną nazwę: "endobelly". Ponad 90% kobiet zdiagnozowanych z endometriozą początkowo zgłaszało objawy ze strony układu pokarmowego, co często prowadzi do błędnej diagnozy zespołu jelita drażliwego (IBS). Badania sugerują również możliwy związek z nadmiernym przerostem flory bakteryjnej jelita cienkiego (SIBO).  

Poza bólem i objawami jelitowymi endometrioza może manifestować się w sposób nietypowy i w odległych od miednicy lokalizacjach. Pacjentki mogą doświadczać następujących dolegliwości bólowych: bólu pleców i nóg oraz bólu barku i klatki piersiowej. Jest to tzw. endometrioza pozabrzuszna.

Możliwe jest także występowanie objawów ze strony układu moczowego, takich jak ból przy oddawaniu moczu, parcie na pęcherz czy nawet krwiomocz. W rzadkich przypadkach ogniska chorobowe odnotowywano w przeponie, płucach, a nawet w mózgu czy siatkówce oka.

Częstym, ale często bagatelizowanym objawem jest także przewlekłe zmęczenie, wahania nastroju i objawy przypominające zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS).  

Przewlekły, wyniszczający ból, brak diagnozy i zrozumienia ze strony otoczenia prowadzą do poważnych konsekwencji psychologicznych. Poczucie osamotnienia, stany lękowe i depresja są częstym doświadczeniem kobiet zmagających się z endometriozą.

Ból jest punktem wyjścia do kaskady negatywnych zjawisk, które prowadzą do głębokiego wykluczenia społecznego i zawodowego. Chroniczny ból powoduje zmęczenie i utrudnia funkcjonowanie w pracy, a bolesne współżycie może prowadzić do unikania bliskości, co negatywnie wpływa na relacje partnerskie. Brak zrozumienia ze strony lekarzy i bliskich osób wzmaga frustrację i poczucie bezradności, co jest głównym czynnikiem ryzyka dla zdrowia psychicznego.

Z tego powodu, efektywne leczenie endometriozy musi wykraczać poza samą medycynę i obejmować wsparcie psychologiczne oraz społeczne, aby przywrócić pacjentce poczucie kontroli nad własnym życiem.   

Tak zróżnicowana lista objawów i powikłań endometriozy stanowi wyczerpująca odpowiedź na pytanie: “czy endometrioza jest groźna”? Jest to poważna choroba, która powinna być jak najszybciej zdiagnozowana i odpowiednio leczona.

Stopnie zaawansowania endometriozy

Amerykańskie Towarzystwo Medycyny Rozrodu (ASRM) opracowało czterostopniową skalę oceny zaawansowania endometriozy, uwzględniającą liczbę, wielkość i lokalizację ognisk chorobowych, obecność zrostów oraz stopień naciekania tkanek:

Stopień I – minimalny

• drobne ogniska endometriozy (<5 mm) na powierzchni otrzewnej, jajnikach lub jajowodach.
• nieliczne, delikatne zrosty.
• objawy często łagodne lub niezauważalne.

Stopień II – łagodny

• większe ogniska endometriozy, często w zagłębieniu odbytniczo-macicznym.
• możliwe torbiele endometrialne (tzw. torbiele czekoladowe) na jajnikach.
• zrosty bardziej rozległe, ale nadal ograniczone.

Stopień III – umiarkowany

• liczne ogniska chorobowe i torbiele endometrialne.
• obecność zrostów obejmujących więzadła krzyżowo-maciczne.
• możliwe deformacje anatomiczne, np. przemieszczenie macicy.

Stopień IV – ciężki

• rozległe zrosty prowadzące do znacznych deformacji narządów.
• ogniska endometriozy w wielu lokalizacjach, w tym jelitach, pęcherzu, pochwie czy szyjce macicy.
• macica może być nieruchoma, zgięta ku tyłowi i przyrośnięta do innych struktur.

Stopień zaawansowania zazwyczaj koreluje z intensywnością objawów, choć niektóre kobiety z minimalną endometriozą mogą doświadczać silnego bólu, podczas gdy inne z ciężką postacią mogą być bezobjawowe.

Endometrioza a ciąża

Endometrioza jest jedną z głównych przyczyn niepłodności, a dane wskazują, że dotyka ona nawet 30-50% niepłodnych kobiet.

Mechanizmy, za pomocą których endometrioza upośledza płodność, są złożone:

• zrosty i uszkodzenia jajowodów: ogniska endometrialne mogą prowadzić do tworzenia się zrostów i blizn, które blokują lub zakłócają prawidłowe funkcjonowanie jajowodów; uniemożliwia to transport komórki jajowej i plemników, co znacząco zmniejsza szanse na zapłodnienie.
• zaburzenia funkcji jajników i obniżenie rezerwy jajnikowej: torbiele endometrialne, zwane endometriomami, mogą uszkadzać tkankę jajnikową; prowadzi to do zmniejszenia rezerwy jajnikowej oraz obniżenia jakości komórek jajowych, co utrudnia zapłodnienie i prawidłowy rozwój zarodka.  
• zmiany w środowisku miednicy: przewlekły stan zapalny w miednicy może negatywnie wpływać na środowisko, w którym dochodzi do zapłodnienia, co może zaburzać proces implantacji zarodka w macicy.  

W leczeniu niepłodności wywołanej endometriozą podejście musi być zindywidualizowane. Chirurgia laparoskopowa, poprzez usunięcie zrostów i ognisk chorobowych, jest skuteczną metodą poprawy płodności, szczególnie u pacjentek z minimalną i średnią postacią choroby. W przypadku zaawansowanych zmian operacja może zwiększyć szanse na ciążę, choć odsetek sukcesów jest mniejszy. Warto jednak pamiętać, że choroba ma charakter nawrotowy, dlatego po operacji zaleca się jak najszybsze podjęcie starań o ciążę.  

W wielu przypadkach, zwłaszcza gdy inne metody zawiodły, skuteczną alternatywą zapłodnienie pozaustrojowe (IVF). Procedura ta omija wiele problemów anatomicznych, takich jak zablokowane jajowody.

Endometrioza — diagnostyka

Diagnostyka endometriozy stanowi spory wyzwanie. Objawy tej choroby często są bardzo zróżnicowane i mogą naśladować wiele innych zaburzeń. Ponadto problematyczne bywa uwidocznienie ognisk endometriozy w badaniach obrazowych. Brak jest badań krwi, które mogłyby pomóc w postawieniu jednoznacznej diagnozy. Proces diagnostyczny uwzględnia zatem dokładny wywiad kliniczny, a także szczegółową diagnostykę obrazową.

Badania obrazowe endometriozy

Kluczową rolę w potwierdzeniu diagnozy odgrywają nowoczesne metody obrazowe. Eksperckie badanie USG, zwane sonowaginografią, jest zaawansowaną procedurą transwaginalną, która pozwala na precyzyjną ocenę miednicy mniejszej.

Dzięki zastosowaniu żelu kontrastowego, lekarz jest w stanie dokładnie uwidocznić ogniska głęboko naciekającej endometriozy, w tym te znajdujące się na jelitach, pęcherzu moczowym czy więzadłach.

Rezonans magnetyczny (MRI) stanowi kolejną, nieinwazyjną i wysoce precyzyjną metodę. Rezonans, zwłaszcza o wysokiej rozdzielczości (3T), pozwala na szczegółowe określenie lokalizacji i stopnia zaawansowania choroby, co jest szczególnie istotne w planowaniu leczenia chirurgicznego.

Badanie to może być wykonywane z kontrastem dożylnym lub doodbytniczym, a jego bezbolesny charakter i brak promieniowania sprawiają, że jest to cenne narzędzie diagnostyczne.  

Najnowsze testy na endometriozę

W ostatnich latach pojawiły się również innowacyjne, małoinwazyjne testy, które znacząco przyspieszają proces diagnozowania. Przykładem jest test EndoRNA qRT-PCR, opracowany przez polskich naukowców. Badanie to polega na pobraniu próbki endometrium poprzez biopsję aspiracyjną, a następnie analizie poziomu ekspresji genu FUT4.

Podwyższona ekspresja tego genu silnie koreluje z występowaniem endometriozy. Zalety tego testu to jego wysoka czułość i specyficzność w porównaniu do starszych metod, mała inwazyjność i możliwość szybkiego potwierdzenia lub wykluczenia choroby, co pozwala na wczesne wdrożenie leczenia.

Innym testem wspomagającym diagnostykę jest EndomKIT, który polega na oznaczeniu we krwi poziomu markera CA-125 oraz BDNF, czyli neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego.

Laparoskopia — inwazyjna diagnostyka endometriozy

Historycznie, laparoskopia diagnostyczna była uznawana za "złoty standard" w diagnostyce endometriozy. Jest to małoinwazyjny zabieg chirurgiczny, przeprowadzany w znieczuleniu ogólnym, który pozwala na bezpośrednią wizualizację i jednoczesne usunięcie ognisk choroby.  

Przez lata, laparoskopia, będąca jednocześnie zabiegiem chirurgicznym, stanowiła historyczną barierę na drodze do diagnozy. Pacjentki, aby uzyskać ostateczne potwierdzenie choroby, musiały czekać na operację, co jeszcze bardziej wydłużało i tak już długi proces. Wprowadzenie nowoczesnych i precyzyjnych badań, takich jak sonowaginografia i rezonans sprawia, że laparoskopia traci na znaczeniu.

Co warto jeść przy endometriozie?

Sposób odżywiania ma ogromny wpływ na łagodzenie objawów endometriozy i spowolnienie rozwoju powikłań tego schorzenia. Endometrioza wiąże się z przewlekłym stanem zapalnym, nadmierną aktywnością estrogenową i zaburzeniami immunologicznymi. Żywienie wpływa na wszystkie te mechanizmy:

• reguluje poziom estrogenów.
• zmniejsza stan zapalny.
• wspiera mikrobiotę jelitową i odporność.
• poprawia komfort trawienny i zmniejsza dolegliwości bólowe

Dieta przeciwzapalna jako fundament

Najważniejsze zalecenie dietetyczne w endometriozie to zalecenie dotyczące stosowania diety przeciwzapalnej. Polega ona na wykluczeniu produktów nasilających stan zapalny i pogłębiających zaburzenia hormonalne, z jednoczesnym wzbogaceniem posiłków o produkty o działaniu przeciwzapalnym. Oto co powinno znaleźć się w każdym posiłku:

• warzywa i owoce: szczególnie te bogate w antyoksydanty — jagody, brokuły, jarmuż, papryka.
• pełnoziarniste produkty zbożowe: kasze gruboziarniste, brązowy ryż, płatki owsiane.
• tłuste ryby morskie: łosoś, makrela, sardynki — źródło kwasów omega-3.
• rośliny strączkowe: soczewica, ciecierzyca, fasola — źródło błonnika i fitoestrogenów.
• oliwa z oliwek, awokado, orzechy: zdrowe tłuszcze o działaniu przeciwzapalnym.
• zioła i przyprawy: kurkuma, imbir, czosnek — naturalne środki przeciwzapalne.

Czego unikać?

• czerwone i przetworzone mięso: może zwiększać poziom estrogenów i cytokin prozapalnych.
• tłuszcze trans i nasycone: obecne w fast foodach, margarynach, słodyczach.
• cukry proste: słodkie napoje, ciasta, batoniki — sprzyjają insulinooporności i stanom zapalnym.
• nadmiar kofeiny i alkoholu: mogą nasilać objawy bólowe i zaburzać równowagę hormonalną.
• produkty mleczne: u niektórych kobiet nasilają objawy — warto obserwować reakcję organizmu.

Dodatkowe wskazówki

• unikaj glutenu: u części kobiet z endometriozą dieta bezglutenowa przynosi ulgę, zwłaszcza przy współistniejącej nietolerancji lub chorobach autoimmunologicznych.
• zadbaj o mikrobiotę jelitową: fermentowane produkty (kiszonki, kefir) i probiotyki wspierają metabolizm estrogenów.
• regularność posiłków: stabilizuje poziom glukozy i insuliny, co wpływa na gospodarkę hormonalną.
• nawodnienie: minimum 1,5–2 litry wody dziennie, gdyż wspiera detoksykację i redukcję obrzęków

Ważne jest, aby żywienie stanowiło element kompleksowego podejścia do zdrowia, które obejmuje także regularną aktywność fizyczną, odpowiednie nawodnienie, sen i redukcję stresu.

Wszelkie zmiany dietetyczne, zwłaszcza te o charakterze eliminacyjnym, powinny być konsultowane ze specjalistą, który pomoże w stworzeniu spersonalizowanego i bezpiecznego planu żywieniowego, dostosowanego do indywidualnych potrzeb pacjentki.

Suplementacja w endometriozie

Doskonałym uzupełnieniem diety w endometriozie jest odpowiednia suplementacja. Przede wszystkim należy zadbać o utrzymywanie prawidłowego poziomu witaminy D. Ponadto warto suplementować przeciwzapalne kwasy omega 3.

W przypadku endometriozy często wspominana jest N-acetylocysteina (NAC). Związek ten wykazuje silne działanie antyoksydacyjne, co wynika m.in. z udziału NAC w procesie syntezy glutationu. Suplement może redukować dolegliwości bólowe i wspomagać płodność.

Ponadto można sięgać po inne antyoksydanty, w tym witaminy C i E, koenzym Q10. W celu zredukowania bolesnych skurczów można suplementować magnez. Natomiast probiotyki stanowią istotne wsparcie dla mikroflory jelitowej oraz osi jelita-mózg.

Leczenie endometriozy

Postępowanie terapeutyczne w przebiegu endometriozy wymaga wdrożenia wielu metod leczenia. Wiele zależy od stopnia zaawansowania choroby i tego, czy doszło do rozwoju powikłań.

O konieczności zastosowania farmakoterapii (leczenia hormonalnego, przeciwzapalnego i przeciwbólowego) zawsze decyduje lekarz prowadzący. W przypadku zaawansowanej endometriozy, której towarzyszą dotkliwe objawy i ryzyko rozwoju poważnych powikłań konieczne może być leczenie zabiegowe.    

Leczenie endometriozy może zatem obejmować farmakoterapię, a także leczenie zabiegowe. A od lipca 2025 roku nastąpił ogromny postęp w leczeniu endometriozy w Polsce. Mowa o programie “Świadoma, bezpieczna ja”, który zapewnia dostępność refundowanego leczenia endometriozy w wyspecjalizowanych ośrodkach.

Centra leczenia endometriozy:

• Opolskie Centrum Onkologii im. prof. T. Koszarowskiego
• 1 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką SPZOZ w Lublinie
• Szpital Uniwersytecki w Krakowie
• Katowickie Centrum Onkologii
• Wojskowy Instytut Medyczny
• Szpitale Pomorskie sp. z o.o.
• Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki
• Wielkopolskie Centrum Onkologii

Jest to najlepszy przykład na to, że temat endometriozy został wreszcie “odczarowany” i choroba ta staje się łatwiej diagnozowana oraz skuteczniej leczona.

Czy endometrioza jest uleczalna? Jest to choroba przewlekła, wymagająca wdrożenia stałych modyfikacji w stylu życia i monitorowania stanu zdrowia.

Dzienniczek endometriozy

Objawy endometriozy bywają bardzo zróżnicowane i często mało specyficzne, a przebieg choroby — wyjątkowo indywidualny. Dlatego coraz większą popularność zyskuje dzienniczek endometriozy – praktyczne narzędzie do codziennego monitorowania objawów, samopoczucia oraz reakcji organizmu na różne czynniki, takie jak dieta, stres czy aktywność fizyczna.

Choć może wydawać się prostym rozwiązaniem, jego wartość w codziennym życiu i w procesie diagnostyczno-terapeutycznym jest ogromna. Regularne notowanie pozwala lepiej zrozumieć swoje ciało, rozpoznać wzorce pojawiania się objawów i skuteczniej współpracować z lekarzem lub dietetykiem.

Pobierz darmowy dzienniczek endometriozy na 3 miesiące:

Pobierz darmowy fragment e-booka ENDOMETRIOZA:

WITAMINA D3 MAX (4000)

59 zł

Do koszyka

ESTROMEGA omega 3-6-9 standard 250 ml

69 zł

Do koszyka

ENDOMETRIOZA (E-BOOK)

39 zł

Do koszyka