Badanie moczu - rodzaje testów, wskazania i prawidłowe pobranie próbki moczu

Marek Skoczylas

Badanie moczu: Kompletny przewodnik po diagnostyce

Badanie moczu to jedno z najczęściej zlecanych i najważniejszych badań profilaktycznych oraz diagnostycznych. Pozwala ono na szybką i nieinwazyjną ocenę właściwości fizykochemicznych moczu, a także wnikliwą analizę elementów komórkowych pod mikroskopem.

Tego typu badanie służy przede wszystkim wstępnej diagnostyce infekcji zakażenia układu moczowego (ZUM) czy wykrywaniu zaburzeń pracy nerek. Oprócz klasycznego badania ogólnego, do dyspozycji mamy również posiew moczu (w kierunku bakterii) czy ocenę wydalania konkretnych związków w dobowej zbiórce moczu. Zobaczmy, na czym dokładnie polegają i jak się do nich przygotować.

Badanie ogólne moczu

Badanie ogólne to absolutnie podstawowy test wykonywany na próbce moczu pacjenta. Pozwala ono ocenić obecność i ilość niepożądanych związków, takich jak: glukoza, białko, ciała ketonowe czy bilirubina. W trakcie badania oceniane są najpierw właściwości fizykochemiczne — barwa, odczyn (pH), ciężar właściwy czy przejrzystość. Następnie próbka jest odwirowywana w laboratorium, a na jej dnie gromadzi się osad, w którym pod mikroskopem bada się elementy komórkowe (erytrocyty, leukocyty, bakterie) oraz kryształy.

Kiedy należy wykonać ogólne badanie moczu?

Badanie ogólne moczu powinno być wykonywane profilaktycznie raz w roku, nawet wtedy, gdy całkowicie brak jest jakichkolwiek niepokojących objawów. Natychmiastowe wskazania do jego wykonania to podejrzenie chorób nerek i dróg moczowych. Objawy, na które musisz zwrócić uwagę to:

Zmiany w wyglądzie (nietypowa barwa, mętność, mocne pienienie się, nietypowy i ostry zapach).
Ból w podbrzuszu lub tępy ból pleców na wysokości odcinka lędźwiowego.
Ciągłe parcie na pęcherz, pieczenie podczas mikcji i uczucie niepełnego wypróżnienia.
Nienaturalne zmiany w częstotliwości mikcji (częste wizyty w toalecie w nocy).
Nieprawidłowe wyniki parametrów nerkowych we krwi (mocznik, kreatynina, eGFR).
Choroby przewlekłe: Nadciśnienie, cukrzyca, toczeń układowy oraz stan ciąży.

Instrukcja: Jak poprawnie pobrać mocz do badania ogólnego?

Aby wynik był w pełni wiarygodny, konieczne jest odpowiednie, wcześniejsze przygotowanie:

Dzień przed badaniem: Unikaj bardzo intensywnego wysiłku fizycznego, zachowaj abstynencję seksualną, stosuj zwyczajową dietę i wypij optymalną ilość płynów (ok. 2 litry). U kobiet odradza się pobieranie próbki podczas menstruacji (oraz 2 dni przed/po).
Rano, w dniu badania: Zaraz po przebudzeniu dokładnie podmyj okolice intymne ciepłą wodą (z mydłem) i osusz jednorazowym ręcznikiem papierowym.
Pobranie (Zasada środkowego strumienia): Pierwszą, niewielką objętość moczu oddaj bezpośrednio do toalety (to wypłucze bakterie z samego ujścia). Dopiero kolejną porcję wlej do czystego, aptecznego pojemniczka. Końcówkę strumienia znowu oddaj do toalety.
Objętość: Do rzetelnego badania wystarczy około 50-100 ml płynu.
Tak pobraną próbkę należy szczelnie zakręcić, podpisać i jak najszybciej dostarczyć do okienka laboratoryjnego.

Interpretacja wyników badania ogólnego moczu

Parametr moczu	Wynik prawidłowy	Co oznacza wynik nieprawidłowy?
Właściwości fizykochemiczne
Ciężar właściwy	1,023–1,035 g/ml	Wzrost: odwodnienie, wydalanie glukozy (cukrzyca). Spadek: zaburzenia nerek, moczówka, zła praca tarczycy.
Odczyn (pH)	4,5 - 8,0 (optimum 5-6)	Wzrost (zasadowy): dieta ubogobiałkowa, niewydolność nerek, infekcje dróg moczowych. Spadek (kwaśny): gorączka, odwodnienie, dieta mięsna, biegunki.
Barwa i Przejrzystość	Jasnożółta / słomkowa. Mocz w pełni klarowny.	Przezroczysty - po wypiciu dużej ilości wody; Ciemnożółty - odwodnienie; Czerwony - domieszka krwi. Mętny mocz najczęściej zwiastuje infekcje, stan zapalny lub kamicę.
Zapach	Bezwonny lub lekko kwaśny.	Zapach owoców/jabłek - objaw cukrzycy. Zapach ostrego amoniaku - ciężkie infekcje bakteryjne. (Pamiętaj, że zapach zmieniają np. szparagi, czosnek i witaminy z grupy B).
Białko	Brak	Obecność to białkomocz. Przyczyny: uszkodzenie/niewydolność nerek, silne stany zapalne, ale czasami również wysoka gorączka i ciężki trening.
Glukoza	Brak	Wskazuje niemal jednoznacznie na cukrzycę lub ewentualne uszkodzenie kanalików nerkowych.
Ciała ketonowe	Brak	Głódówki, rygorystyczna dieta ketogeniczna, cukrzycowa kwasica ketonowa, czasem przy wysokiej gorączce u dzieci.
Bilirubina i Urobilinogen	Brak	Ich obecność świadczy najczęściej o schorzeniach i dysfunkcjach wątroby (wirusowe zapalenie, marskość) lub dróg żółciowych.
Elementy komórkowe osadu moczu (pod mikroskopem)
Erytrocyty (Krwinki czerwone)	Do 3 w polu widzenia (wpw)	Świeże - infekcje, stany zapalne lub nowotwory pęcherza. "Wyługowane" - uszkodzenie pracy samych nerek.
Leukocyty (Krwinki białe)	Do 4 wpw	Powyżej tej normy wskazują na zakażenie, ostry stan zapalny układu moczowego lub kamicę nerkową.
Bakterie	Brak	Ich obecność potwierdza zakażenie. Wymaga wykonania precyzyjnego Posiewu Moczu.
Nabłonki (płaskie i okrągłe)	Płaskie do 5 wpw. Okrągłe: Brak	Ich podwyższona ilość lub obecność okrągłych świadczy o uszkodzeniu i stanach zapalnych cewek nerkowych i dróg moczowych.
Wałeczki nerkowe	Szkliste do 3 wpw. Reszta: Brak	Obecność wałeczków ziarnistych, leukocytowych lub erytrocytarnych zawsze wskazuje na poważne zapalenia miedniczek lub kłębuszków nerkowych i uszkodzenia miąższu nerkowego.

Badanie ogólne moczu w ciąży

W okresie ciąży bezwzględnie konieczne jest regularne badanie ogólne moczu. Zalecane jest wykonanie go od razu po potwierdzeniu ciąży, a następnie minimum raz w miesiącu. Badanie to umożliwia szybką, wstępną diagnostykę bezobjawowych zakażeń.

Fizjologia ciąży znacznie zwiększa ryzyko infekcji bakteryjnej pęcherza, co gorsza, zakażenia te mogą być mylone z typowymi objawami ciąży, takimi jak naturalne parcie na pęcherz czy delikatny dyskomfort. Szybkie wykazanie bakterii ma ogromne znaczenie dla uniknięcia porodu przedwczesnego. Dodatkowo badanie to wykrywa niebezpieczne stany przedrzucawkowe (obecność dużego stężenia białka w moczu) oraz wskazuje na ewentualną cukrzycę ciężarnych (obecność glukozy).

Posiew moczu z antybiogramem

Wykazanie obecności bakterii w badaniu ogólnym wymaga natychmiastowego wykonania tzw. posiewu. To badanie mikrobiologiczne pozwala w warunkach laboratoryjnych "wyhodować" szczepy pobrane z organizmu, aby określić dokładną liczbę bakterii oraz zidentyfikować ich konkretny gatunek (najczęściej jest to uciążliwa Escherichia coli). Jednocześnie wykonywany jest tzw. antybiogram, czyli precyzyjne sprawdzenie wrażliwości danego szczepu na konkretne antybiotyki, co gwarantuje celowane i skuteczne leczenie.

Ważne: Jak pobrać mocz na Posiew?

Aby uniknąć fałszywych wyników zanieczyszczonych florą ze skóry, próbkę na posiew przygotowujemy ze szczególną dbałością:

Kup w aptece specjalny, sterylny/jałowy pojemniczek.
Bardzo dokładnie podmyj okolice intymne wodą z mydłem i osusz czystym ręcznikiem papierowym.
Umyj dokładnie dłonie!
Oddaj mocz wyłącznie ze środkowego strumienia. Kategorycznie unikaj dotykania palcami wewnętrznych ścianek i brzegów pojemniczka oraz nakrętki!
Dostarcz próbkę do punktu pobrań jak najszybciej, maksymalnie w ciągu dwóch godzin.

Dobowa zbiórka moczu (DZM)

Niekiedy w celu pogłębionej diagnostyki specjalistycznej (np. nerek lub zaburzeń hormonalnych) konieczne jest przeprowadzenie tzw. dobowej zbiórki moczu (DZM). Wymaga to zbierania całego wydalonego moczu w celu precyzyjnego oszacowania wydalania takich składników jak:

Pierwiastki i elektrolity: Sód, potas, wapń, magnez, jod.
Kwas moczowy, mocznik, białko oraz poziom kluczowej kreatyniny.
Wskaźniki hormonalne (np. Kortyzol).

Zasady prawidłowej dobowej zbiórki moczu

Podobnie jak przy badaniu ogólnym, jakość zbiórki decyduje o wyniku. Zaopatrz się w duży pojemnik apteczny (ok. 2,5 litra z czytelną podziałką) oraz klasyczny mały pojemniczek.

Dzień przed i w trakcie zbiórki unikaj ostrego wysiłku i pij około 2 litry wody. Zbiórka zaczyna się zawsze rano.
Pierwszy poranny mocz po przebudzeniu oddajesz całkowicie do toalety! Od tego momentu notujesz dokładną godzinę startu (np. 7:00).
Od tej sekundy, przez równe 24 godziny, każdą kolejną porcję moczu zbirasz do dużego pojemnika, który musi być przechowywany w chłodzie (lodówce).
Zbiórka kończy się dokładnie o tej samej godzinie następnego dnia (czyli o 7:00 rano oddajesz ostatnią porcję do dużego pojemnika).
Na koniec: odczytujesz z podziałki pojemnika całkowitą zebraną objętość (np. 1850 ml). Dokładnie i delikatnie mieszasz cały pojemnik, odlewasz ok. 100 ml do małego pojemniczka i zanosisz go do laboratorium. (Zawsze pamiętaj o podaniu pracownikowi wartości całej zmierzonej objętości z butli!).

Specjalistyczne, dodatkowe badania moczu

W zależności od potrzeb klinicznych, mocz skrywa w sobie jeszcze więcej informacji diagnostycznych, np.:

Mikroalbuminuria: Pozwala na wykrycie śladowych ilości albuminy, będąc niezwykle czułym i wczesnym markerem rozwijającej się niewydolności nerek.
Pośredni test dysbiozy: Innowacyjne oznaczanie kwasów organicznych (metabolitów bakterii), które mówią o stanie flory naszego przewodu pokarmowego.
Badanie metabolitów witamin z grupy B: Oznaczanie poziomu m.in. kwasu metylomalonowego.

Zadbaj o zdrowie profilaktycznie! Pobierz darmowego e-booka "Dieta Śródziemnomorska":

Proszę, wpisz adres e-mail, na który wyślę plik.

Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych osobowych w celu otrzymania wiadomości

Dane będą przetwarzane przez Purelab Marek Skoczylas, ul. Reformacka 6, 35-026 Rzeszów zgodnie z ustawą o świadczeniu usług drogą elektroniczną oraz przepisami z zakresu ochrony danych osobowych w celu odpowiedzi na zadane pytanie, przesłanie materiałów informacyjnych, przekazania informacji o produktach i usługach lub przekazania informacji handlowej. Oświadczam, iż podanie przeze mnie danych osobowych jest dobrowolne oraz iż poinformowano mnie o prawie dostępu do moich danych osobowych, możliwości ich poprawiania oraz o prawie odwołania zgody w dowolnym momencie. Dane nie zostaną udostępnione podmiotom trzecim.

Pobieram