Kwas foliowy - na co pomaga, objawy braku i gdzie go szukać
Kwas foliowy: Związek, o którym powinien pamiętać każdy z nas
Kwas foliowy, czyli witamina B9 to jedna z najważniejszych witamin z grupy B. Jego prawidłowy poziom w organizmie warunkuje sprawne funkcjonowanie układu nerwowego i krwiotwórczego. Ponadto ma on kluczową rolę w zapewnieniu odpowiedniego rozwoju płodu.
Dlatego też kwas foliowy kojarzony jest przede wszystkim jako suplement rekomendowany kobietom w ciąży. Jednak w rzeczywistości o dostarczenie optymalnych ilości kwasu foliowego wraz z dietą i suplementami powinien zadbać każdy z nas.
Rola kwasu foliowego w organizmie
Kwas foliowy, kwas pteroilomonoglutaminowy, witamina B9, foliany... wszystko to są określenia dotyczące różnych form tego samego związku. Jako jedna z witamin z grupy B, kwas foliowy jest związkiem rozpuszczalnym w wodzie.
W organizmie witamina B9 pełni liczne funkcje, warunkując przebieg procesów metabolicznych oraz usprawniając pracę wielu narządów i układów. Jedną z najważniejszych funkcji folianów jest regulowanie przebiegu procesów podziałów komórkowych.
Poprzez uczestnictwo w syntezie kwasów nukleinowych DNA i RNA oraz aminokwasów, kwas foliowy promuje procesy podziału i wzrostu komórek. A procesy te zachodzą w organizmie przez cały czas. Mowa m.in. o procesach rozwoju i wzrostu, procesach regeneracyjnych, a także o fizjologicznej "wymianie" puli komórek, np. krwinek czy komórek nabłonkowych.
Kwas foliowy — podobnie jak pozostałe witaminy z grupy B — jest związkiem niezbędnym dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Wpływa on bezpośrednio na aktywność licznych neuroprzekaźników, takich jak kwas gamma-aminomasłowy (GABA), serotonina czy dopamina. Wyraźnie wspomaga procesy pamięci, nauki i koncentracji.
Poza korzystnym wpływem na funkcje poznawcze związek ten mocno warunkuje samopoczucie psychiczne. Utrzymywanie prawidłowego poziomu kwasu foliowego we krwi pozwala na zredukowanie ryzyka rozwoju depresji.
Kwas foliowy wykazuje niezwykle ważne działanie neuroprotekcyjne oraz chroni układ sercowo-naczyniowy. Wynika to wprost z jego wpływu na poziom homocysteiny (toksycznego aminokwasu). Kwas foliowy uczestniczy w procesie przekształcenia homocysteiny do bezpiecznej metioniny.
Zaburzenie tego cyklu powoduje kumulację homocysteiny we krwi. Wysokiemu jej poziomowi towarzyszy zwiększone ryzyko chorób neurodegeneracyjnych (w tym choroby Alzheimera i depresji) oraz szybki rozwój miażdżycy i jej groźnych powikłań: nadciśnienia, zawału serca czy udaru mózgu.
Jako silny przeciwutleniacz kwas foliowy skutecznie neutralizuje wolne rodniki i może ograniczać uszkodzenia DNA oraz struktur komórkowych. Dodatkowo zwiększa on aktywność wewnątrzustrojowych enzymów antyoksydacyjnych.
Dzięki utrzymaniu optymalnego poziomu enzymów antyoksydacyjnych, a także glutationu i metioniny, kwas foliowy wykazuje udowodnione działanie hepatoprotekcyjne (minimalizuje uszkodzenia miąższu wątroby i wspomaga jej naturalne procesy regeneracyjne).
Warto wspomnieć jeszcze o pożądanym wpływie folianów na płodność. Ta niepozorna witamina poprawia parametry nasienia u mężczyzn, a u kobiet normalizuje cykl miesięczny, stojąc na straży regularnych owulacji.
Kwas foliowy w ciąży
Kwas foliowy jest związkiem o krytycznie istotnej roli w zapewnieniu prawidłowego rozwoju płodu. W szybko dzielących się komórkach rozwijającego się dynamicznie organizmu warunkuje on prawidłowy przebieg syntezy kwasów nukleinowych.
Ma to szczególne znaczenie na etapie kształtowania się cewy nerwowej, z której wkrótce wykształci się mózg i rdzeń kręgowy. Jeśli proces kształtowania się i zamykania cewy nerwowej zostanie zakłócony z powodu niedoboru witaminy B9, skutkuje to rozwojem bardzo poważnych wad rozwojowych (m.in. bezmózgowiem, przepukliną oponową lub rdzeniową).
| Główne grupy ryzyka niedoborów B9 i wad cewy nerwowej (Kobiety) |
|---|
| Kobiety z nadmierną masą ciała (BMI powyżej 30 kg/m2) |
| Pacjentki z cukrzycą typu 1 lub 2, zdiagnozowaną jeszcze przed ciążą |
| Kobiety chorujące na niewydolność nerek lub wątroby |
| Osoby ze schorzeniami układu pokarmowego i zaburzeniami wchłaniania (celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) |
| Kobiety przewlekle stosujące leki: sulfasalazynę, metforminę, metotreksat lub leki przeciwpadaczkowe |
Poza profilaktyką wad cewy nerwowej, odpowiednia podaż kwasu foliowego w okresie okołokoncepcyjnym i w ciąży pozwala znacząco zredukować ryzyko porodu przedwczesnego, odklejenia łożyska, a także niskiej masy urodzeniowej dziecka.
Kto jest najbardziej narażony na niedobór kwasu foliowego?
Odpowiednio zbilansowana dieta powinna w pełni pokryć dzienne zapotrzebowanie na kwas foliowy, które oszacowane zostało na 200 mikrogramów dziennie. Dotyczy to jednak wyłącznie w pełni zdrowych osób, u których brak jest wpływu negatywnych czynników zwiększających zużycie tej witaminy.
Zaburzenia wchłaniania kwasu foliowego niezwykle często towarzyszą stanom zapalnym żołądka i jelit, celiakii, niedokrwistości Addisona-Biermera, a także uciążliwemu zakażeniu bakterią Helicobacter pylori.
| Częste czynniki prowadzące do niedoboru kwasu foliowego |
|---|
| Stosowanie używek: przewlekłe spożywanie alkoholu i palenie papierosów |
| Stosowanie doustnej antykoncepcji hormonalnej (zaburza przemiany kwasu foliowego) |
| Długotrwałe zażywanie leków przeciwbólowych (np. ibuprofen, aspiryna) |
| Częste stosowanie leków zmniejszających wydzielanie soku żołądkowego (IPP) |
Zwiększone zapotrzebowanie wykazują ponadto kobiety w okresie laktacji, dorastające dziewczęta w okresie dojrzewania, a także osoby w podeszłym wieku.
Niedobór kwasu foliowego — typowe objawy
Zbyt niski poziom witaminy B9 drastycznie wpływa na funkcjonowanie wielu narządów. Niezwykle często dochodzi do rozwoju anemii megaloblastycznej, która charakteryzuje się nieprawidłową obecnością zbyt dużych krwinek czerwonych w organizmie.
| Objawy fizyczne (Wynikające z anemii) | Objawy ze strony układu nerwowego |
|---|---|
| Osłabienie, senność, ciągłe zmęczenie | Rozdrażnienie, nerwowość i wahania nastroju |
| Bladość skóry i błon śluzowych | Stany depresyjne i psychotyczne |
| Nasilone wypadanie włosów i kruche paznokcie | Problemy z pamięcią, mgła mózgowa |
| Męczliwość mięśni, kołatanie serca | Mrowienie i drętwienie kończyn |
| Stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej i języka | Niestabilny chód, zaburzenia mowy i wzroku |
Kwas foliowy w diecie: Gdzie jest go najwięcej?
Podstawowym i najzdrowszym źródłem kwasu foliowego są powszechnie dostępne produkty pochodzenia roślinnego.
- Zielone warzywa liściaste i kapustne: szpinak, brokuły, brukselka, kapusta włoska, kalafior.
- Nasiona roślin strączkowych: ciecierzyca, fasola.
- Produkty pełnoziarniste: brązowy ryż, pieczywo pełnoziarniste, kasza gryczana, otręby pszenne.
- Orzechy i owoce: orzechy arachidowe, orzechy laskowe, kiwi, pomarańcze.
- W niewielkiej ilości (z produktów odzwierzęcych): sery dojrzewające i jaja.
Wskazówka: Aby zwiększyć przyswajanie kwasu foliowego z diety, łącz go w posiłku z innymi witaminami z grupy B (np. witaminą B12 i B6).
Badanie poziomu tej witaminy warto wykonać, gdy zaobserwujesz u siebie objawy mogące sugerować jej niedobór, lub gdy aktywnie planujesz zajście w ciążę.
- Krew do badania pobiera się z żyły łokciowej. Koniecznie zrób to na czczo (co najmniej 12 godzin od ostatniego posiłku).
- Jeżeli suplementujesz kwas foliowy w tabletkach, musisz bezwzględnie przerwać jego zażywanie na 3-4 dni przed wizytą w laboratorium.
- Prawidłowa norma u zdrowego człowieka wynosi zazwyczaj od 6 do 20 ng/ml (ostatecznej diagnozy dokonuje jednak zawsze lekarz w oparciu o widniejące na wydruku widełki Twojego laboratorium).
Kwas foliowy metylowany a zaburzenia genu MTHFR
Po spożyciu naturalnego kwasu foliowego związek ten podlega w wątrobie skomplikowanemu cyklowi przemian, które prowadzą ostatecznie do powstania aktywnej biologicznie postaci 5-MTHFR (5-metylotetrahydrofolianu). W procesie tym uczestniczy enzym tzw. reduktaza. Jednak jak dowodzi medycyna, nawet u połowy populacji Europejczyków stwierdzana jest obecność ukrytej mutacji genu MTHFR.
Taka genetyczna usterka skutkuje wytwarzaniem w ciele enzymu o znacznie niższej aktywności. Rzutuje to bardzo niekorzystnie na efektywność i szybkość przemiany spożytego kwasu foliowego do formy aktywnej (przyswajalnej dla mózgu i komórek). U osób z mutacją genetyczną MTHFR organizm nie potrafi poradzić sobie z zwykłym kwasem z apteki. Często towarzyszy temu niebezpieczny wyrzut homocysteiny.
| Wskazania do zrobienia testu genetycznego DNA na mutację MTHFR |
|---|
| Utrzymujący się, chroniczny niedobór kwasu foliowego lub witaminy B12 (mimo stosowania dobrej diety) |
| Stwierdzony w laboratorium zbyt wysoki poziom toksycznej homocysteiny |
| Tragiczne w skutkach poronienia lub problemy z zajściem w ciążę |
| Występowanie wad wrodzonych cewy nerwowej w Twoich poprzednich ciążach |
| Potwierdzony, zły wywiad rodzinny (zawały, zakrzepica, udary we wczesnym wieku w najbliższej rodzinie) |
Wykazanie u Ciebie obecności mutacji w genie MTHFR bezwzględnie wymaga zaprzestania zażywania "zwykłego" kwasu foliowego i przejścia na droższe, ale gotowe suplementy zawierające zmetylowaną (aktywną z góry) postać folianu.
Kwas foliowy jest witaminą całkowicie rozpuszczalną w wodzie. Oznacza to, że jego ewentualny nadmiar we krwi jest dość sprawnie usuwany z organizmu przez nerki wraz z moczem. Medycyna uważa, że całkowity brak jest możliwości przedawkowania tej witaminy samą dietą. Dla witaminy B9 oficjalna wartość UTL (Upper Tolerable Limit), czyli maksymalny bezpieczny pułap przewlekłego, dziennego spożycia wynosi aż 1000 mikrogramów na dobę.
Zadbaj o zdrowie układu nerwowego od kuchni! Pobierz E-booka ze zdrowymi przepisami:
Baza wiedzy medycznej i opracowania naukowe:
Komentarze0Dodaj komentarz