13 korzyści zażywania potasu + niedobór i nadmiar pierwiastka

Potas to pierwiastek kluczowy dla funkcjonowania organizmu. Jest to jeden z tych nielicznych pierwiastków dla którego ustalono tzw. wartości krytyczne. Co to oznacza?

Przekroczenie określonego zbyt niskiego lub zbyt wysokiego poziomu potasu we krwi stanowić może bezpośrednie zagrożenie dla życia! Potas – jako elektrolit – może być łatwo utracony z organizmu, co może sprzyjać poważnym zaburzeniom elektrolitowym. Także zbyt wysoki poziom potasu nie należy do rzadkości. Warto poznać najważniejsze właściwości potasu oraz zagrożenia dla zdrowia wynikające zarówno z hipokaliemii jak i hiperkaliemii.

1.Potas wspomaga pracę układu sercowo – naczyniowego

Potas może chronić przed chorobami układu sercowo – naczyniowego. Taki efekt wynika z korzystnego wpływu tego pierwiastka na normalizowanie ciśnienia krwi, ale nie tylko. Wyższe spożycie potasu skorelowane jest z mniejszym ryzykiem wystąpienia chorób serca oraz spowodowanej nimi śmiertelności. Szczególnie ważne jest zachowanie optymalnych proporcji między potasem i sodem – niski poziom potasu i wysoki poziom sodu mogą zaburzać hemodynamikę układu krążenia (1).

Wysokie spożycie potasu wraz z dietą ogranicza ryzyko rozwoju choroby wieńcowej oraz innych schorzeń układu krążenia (2).

U pacjentów z niewydolnością serca, zarówno zbyt niski, jak i zbyt wysoki poziom potasu związany jest z większą śmiertelnością (3, 4).

2. Potas normalizuje ciśnienie krwi

Potas jest pierwiastkiem pomagającym utrzymać odpowiednie ciśnienie krwi. Niski poziom potasu sprzyja występowaniu nadciśnienia, zwłaszcza wtedy, gdy jest skorelowany z podwyższonym poziomem sodu (5). Dla kontrastu – wysokie spożycie potasu związane jest z obniżeniem wartości ciśnienia tętniczego krwi (6).

W jednym z badań wykazano, iż suplementacja potasem w dawce 1173 – 4692 mg dziennie przez okres 4 – 15 tygodni u osób z nadciśnieniem przyczyniła się do obniżenia wartości ciśnienia skurczowego o 4,48 mmHg oraz rozkurczowego – o 2,96 mmHg (7).

W innym badaniu uzyskano równie obiecujące wyniki – suplementacja potasu u pacjentów z prawidłowym lub podwyższonym ciśnieniem krwi także skutkowała redukcją wartości ciśnienia tętniczego. Warto zaznaczyć, że znacznie większy wpływ na obniżenie ciśnienia krwi zaobserwowano u osób z nadciśnieniem, zaś suplementacja potasu w przypadku prawidłowego ciśnienia krwi nie przyniosła tak widocznych efektów (8).

A u pacjentów z nadciśnieniem, którzy stosowali dietę bogatą w potas ilość niezbędnych do stosowania leków na nadciśnienie była mniejsza (9).

3. Potas może chronić przed udarem mózgu

Dzięki korzystnemu wpływowi na obniżanie podwyższonego ciśnienia krwi, potas może odgrywać niemałą rolę w profilaktyce udaru mózgu. Nadciśnienie tętnicze jest bowiem głównym czynnikiem ryzyka udaru mózgu; na szczęście jest to czynnik modyfikalny, a w jego eliminacji niemałą rolę odgrywa odpowiednio wysoka podaż potasu.

W jednej z metaanaliz, obejmującej prawie 640 000 pacjentów wykazano, iż spożycie potasu rzędu 4000 mg dziennie zmniejsza ryzyko wystąpienia udaru mózgu o 15% w porównaniu z grupą spożywającą o połowę mniej tego pierwiastka (10).

W innym badaniu udowodniono korzyści płynące z suplementowania 1640 mg potasu dziennie – ryzyko udaru obniża się wówczas aż o 21% (11).

Te i inne wyniki analiz pozwoliły Amerykańskiej Agencji Leków na wydanie rekomendacji, że dieta bogata w potas i uboga w sód może obniżać ciśnienie krwi i chronić przed udarem mózgu (12).

4. Potas wzmacnia kości

W licznych badaniach wykazano, iż wysokie spożycie potasu przekłada się na wzmocnienie struktury kości. U kobiet w okresie pomenopauzalnym wykazano, że długotrwała suplementacja potasu prowadzi do kilkuprocentowego wzrostu gęstości kości (13).

Podobne wyniki uzyskano w badaniu dotyczącym spożycia potasu u kobiet  w okresie okołomenopauzalnym (14).

Pozytywny wpływ potasu na kości może wynikać z normalizowania równowagi kwasowo – zasadowej (15). Przekłada się to na obniżenie poziomu markerów obrotu kostnego (16).

5. Potas może chronić nerki

Jednym z czynników sprzyjających uszkodzeniu nerek jest nadciśnienie, które prowadzić może do rozwoju tzw. nefropatii ciśnieniowej (17). Wysokie spożycie potasu przyczynia się do ograniczenia uszkodzeń cewek nerkowych i kłębuszków nerkowych w przebiegu nadciśnienia (18).

Dieta o wysokiej zawartości potasu może redukować ryzyko rozwoju przewlekłej niewydolności nerek (19), zaś niskie spożycie potasu związane jest z rozwojem wielu niekorzystnych zmian w strukturze i funkcjonowaniu nerek, takich jak torbiele, śródmiąższowe zapalenie nerek (20, 21).

Ochronny wpływ potasu na nerki nie wynika jedynie z redukowania ciśnienia krwi, ale także z łagodzenia stanu zapalnego, mogącego prowadzić do rozwoju przewlekłej niewydolności nerek (22). Ponadto suplementacja potasu i magnezu może chronić przed nefrotoksycznym działaniem cyklosporyny (23).

6. Potas ogranicza powstawanie kamieni nerkowych

Najczęstszymi postaciami kamieni nerkowych są kamienie zawierające wapń – szczawiany wapnia i fosforany wapnia. Potas wpływa na optymalizację wchłaniania zwrotnego wapnia w nerkach – zbyt niskie spożycie potasu sprzyja zaburzeniu wchłaniania wapnia oraz wystąpienia hiperkalciurii, czyli zbyt wysokiego stężenia wapnia w moczu. A to przekłada się na wyższe ryzyko powstawania kamicy nerkowej (24).

U osób ze spożyciem potasu powyżej 4000 mg na dobę ryzyko rozwoju kamieni nerkowych było o połowę mniejsze niż u osób spożywających nieco poniżej 3000 mg tego pierwiastka (25).

U pacjentów cierpiących na kamicę nerkową wykazano, że suplementowanie 1173 – 2346 mg potasu przez okres 3 lat zmniejsza ryzyko powstawania kamieni nerkowych (26).

7. Potas może minimalizować ryzyko rozwoju cukrzycy

Potas jest pierwiastkiem uczestniczącym w procesie sekrecji insuliny przez trzustkę, a niski poziom potasu w organizmie wiąże się z zaburzeniem wydzielania insuliny i może prowadzić do rozwoju nietolerancji glukozy (27).

W kilku badaniach wykazano związek pomiędzy niskim spożyciem potasu a większą częstością występowania hiperglikemii na czczo, insulinooporności a nawet cukrzycy typu 2 (28, 29).

Z kolei wysoki poziom potasu we krwi skorelowany był z niższym o 39% ryzykiem rozwoju zespołu metabolicznego, którego składowymi są m. in. insulinooporność i zbyt wysoki poziom glukozy we krwi (30).

8. Potas wzmacnia mięśnie

Potas może wpływać na syntezę białek mięśniowych – u zwierząt wykazano, iż niedobór potasu ogranicza włączanie aminokwasów do białek mięśni szkieletowych (31). Z kolei wysokie spożycie potasu może chronić przed spadkiem masy mięśniowej u osób w podeszłym wieku (32).

9. Potas może chronić przed chorobą Alzheimera

Choroba Alzheimera to schorzenie o podłożu neurodegeneracyjnym, w przebiegu którego dochodzi do kumulacji beta amyloidu w mózgu. Wzrost spożycia potasu może prowadzić do ograniczenia agregacji peptydu Aβ oraz fosforylacji białka tau (33).

Ponadto dieta bogata w potas może redukować ryzyko rozwoju demencji o rozmaitym podłożu (34).

10. Potas łagodzi objawy reumatoidalnego zapalenia stawów

W przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów dochodzi do pojawienia się uciążliwych dolegliwości bólowych. Pacjenci dotknięci reumatoidalnym zapaleniem stawów wykazują niższe stężenie potasu we krwi oraz niższe wydzielanie kortyzolu. Wyższe spożycie potasu u takich chorych może zwiększyć wydzielanie kortyzolu, co przynosi efekt przeciwbólowy podobny do uzyskiwanego po podaniu syntetycznych glikokortykosteroidów (35).

Suplementowanie potasu w dawce 6000 mg przez chorych na reumatoidalne zapalenie stawów przyczynia się do zredukowania bólu – 33% badanych zgłosiło znaczną redukcję bólu, zaś kolejne 30% – umiarkowaną redukcję (36).

11. Potas wykazuje działanie przeciwzapalne

Potas może chronić komórki przed negatywnym oddziaływaniem reaktywnych form tlenu (37).

Wysokie spożycie potasu może ograniczać m. in. dysfunkcje śródbłonka naczyń będące konsekwencją oddziaływania wolnych rodników. Ponadto potas przyczynia się do ograniczenia syntezy prozapalnej interleukiny 17A, co przekłada się na ograniczenie procesów zapalnych i autoimmunologicznych (38).

12. Potas dba o zdrowe dziąsła

Jako pierwiastek przyczyniający się do redukcji procesów zapalnych oraz neutralizowania wolnych rodników, potas może ograniczyć rozwój chorób dziąseł (39). Zaś dodatek potasu w płynach do płukania jamy ustnej przynosi efekt w postaci redukcji nadwrażliwości zębiny (40).

13. Potas redukuje skutki uboczne terapii litem

Stosowanie litu wiąże się z wystąpieniem licznych skutków ubocznych, takich jak problemy z nerkami. Suplementowanie potasu podczas zażywania litu zmniejsza reabsorpcję litu w nerkach, przez co potas może wykazywać działanie nefroprotekcyjne (41).

Zapotrzebowanie na potas i źródła w diecie

Dobowe wystarczające spożycie potasu (AI) dla poszczególnych grup wiekowych przedstawia się następująco (42):

  • do 6 m. ż. – 400 mg
  • od 7 do 12 m. ż. – 860 mg
  • od 1 do 3 r. ż. – 2000 mg
  • od 4 do 8 r. ż. – 2300 mg
  • od 9 do 13 r. ż. – 2300 mg dziewczęta, 2500 mg chłopcy
  • od 14 do 18 r. ż. – 2300 mg dziewczęta, 3000 mg chłopcy
  • dorośli – 2600 mg kobiety, 3400 mg mężczyźni
  • kobiety w ciąży – 2900 mg
  • kobiety karmiące piersią – 2800 mg

Dostępność potasu w diecie jest dość dobra, podobnie jak jego biodostępność – potas przyswaja się z diety w około 90% (43). Najbogatsze źródła potasu w diecie to warzywa i owoce (zielone liście warzyw, suszone morele, banany, awokado, cytrusy, ziemniaki, pomidory), strączki, grzyby, nabiał oraz orzechy (44).

Doskonałe źródło potasu stanowią ponadto suplementy diety, zawierające rozmaite związki potasu: cytrynian, octan, wodorowęglan i glukonian (45).

↓ Niedobór potasu – przyczyny i objawy

O niedoborze potasu, czyli hipokaliemii mówimy wówczas, gdy poziom potasu we krwi spada poniżej 3,5 mmol/ l (46). Stosunkowo rzadko przyczyną niedoboru potasu jest zbyt niskie spożycie tego pierwiastka wraz z dietą (47). Znacznie częściej zbyt niski poziom potasu w organizmie jest konsekwencją jego nadmiernej utraty z organizmu drogą układu pokarmowego lub moczowego, a także z potem. Hipokaliemia może zatem towarzyszyć takim stanom jak (48) :

  • przewlekłe wymioty i biegunki
  • choroby zapalne jelit
  • zespół Cushinga
  • stosowanie niektórych leków (diuretyki, cisplatyna, amfoterycyna B, teofilina)
  • długotrwała gorączka
  • nadczynność tarczycy
  • nadczynność przytarczyc
  • alkoholizm.

Łagodna hipokaliemia (stężenie potasu w zakresie 3,1 – 3,5 mmol/ l) nie daje żadnych objawów klinicznych. Natomiast spadek poziomu potasu poniżej 3,1 mmol/ l daje charakterystyczne objawy: osłabienie, zmęczenie, bóle brzucha i zaparcia, drażliwość oraz skurcze mięśniowe. Ciężka hipokaliemia (poniżej 2,5 mmol/l) objawia się zaburzeniami rytmu serca, zaburzeniami oddychania, spadkiem ciśnienia krwi i porażeniem jelit. Taka hipokaliemia jest potencjalnie śmiertelna (49).

↑ Nadmiar potasu w organizmie – przyczyny i objawy

O hiperkaliemii mówimy, gdy poziom potasu we krwi przekracza 5,5 mmol/l. Dieta bogata w potas u osób ze zdrowymi nerkami nie prowadzi do wystąpienia hiperkaliemii, gdyż nadmiar potasu usuwany jest wraz z moczem (50).

Z tego względu nie ustalono górnego limitu spożycia potasu (UL). Hiperkaliemia może natomiast występować u osób z zaburzoną funkcją nerek, a także w przypadku nadmiernego uwalniania potasu z komórek w przebiegu hemolizy, kwasicy cukrzycowej z niedoboru insuliny, rozpadu guza nowotworowego, rabdomiolizy bądź białaczki (51).

Objawy nadmiernego stężenia potasu we krwi to przede wszystkim zmęczenie, osłabienie mięśni, spowolnione tętno i częstość oddechów, a także porażenie mięśni. W skrajnych przypadkach hiperkaliemia może prowadzić do śmierci (52)..



Artykuł ma charakter informacyjny. Jest obiektywną analizą aktualnych badań naukowych, zgodnych z metodologią EBM. Nie stanowi jednak diagnozy ani porady medycznej. Leczeniem może zajmować się tylko Twój lekarz prowadzący.



Autor: lek. stom. Marek Skoczylas