Fosfor – rola w organizmie oraz niedobór i nadmiar

Fosfor to – obok wapnia – jeden z najważniejszych minerałów budulcowych w organizmie. Najwięcej fosforu znajduje się w kościach i zębach (około 85%), zaś mniejsze ilości fosforu znajdują się w tkankach miękkich. Fosfor występuje powszechnie w żywności – dodatek fosforanów zapewnić ma lepszy wygląd i większą trwałość produktów,  stabilizowanie pH oraz zahamowanie namnażania się bakterii. W związku z powszechnym występowaniem fosforanów w żywności, znacznie częstszym problemem jest nadmierne spożycie fosforu niż spożycie zbyt małe.

Rola fosforu w organizmie

Fosfor to pierwiastek kluczowy dla prawidłowego przebiegu mineralizacji kości. Obecność fosforu jest wymagana do tworzenia hydroksyapatytu, a także podtrzymania aktywności osteoblastów oraz osteocytów. Dla wytworzenia odpowiedniej ilości wolnego minerału, czyli odszczepienia fosforu od fosforanu wymagana jest obecność fosfatazy alkalicznej (1).

Ponadto fosfor warunkuje prawidłowe funkcjonowanie płytki wzrostu, co przekłada się na prawidłowe wydłużanie trzonów kości długich (2). Okazuje się zatem, że dla zachowania zdrowych kości i zapewnienia ich prawidłowego rozwoju wymagana jest obecność nie tylko wapnia, ale także fosforu.

Pierwiastek ten wspomaga prawidłowy wzrost kości i ich mineralizację, zaś konsekwencją zbyt niskiego poziomu fosforanów może być m. in. osteomalacja i krzywica (3). Fosfor wspomaga ponadto właściwą mineralizację zębów (4).

Kolejną istotną rolę fosforu w organizmie jest wspomaganie funkcjonowania układu sercowo – naczyniowego. Zbyt wysoki poziom fosforu, czyli hiperfosfatemia powiązana jest z większym ryzykiem zachorowalności i śmiertelności z przyczyn sercowo – naczyniowych (5). Wyższe poziomy fosforanów we krwi mogą być powiązane z większą częstością wystąpienia zawału serca, niewydolności serca oraz zespołu śmierci wieńcowej (6).

Grupa fosforanowa wchodzi w skład ATP – związku odpowiedzialnego za zapewnienie optimum energetycznego komórki, a także w skład kwasów nukleinowych DNA i RNA. Jako najliczniej reprezentowany w organizmie anion, fosfor uczestniczy ponadto w utrzymaniu równowagi kwasowo – zasadowej (7).

Kolejną funkcją fosforu w organizmie jest wspomaganie pracy mięśni (8), a także układu nerwowego (9). Ponadto ten pierwiastek niemetaliczny uczestniczy w utrzymaniu prawidłowego poziomu witaminy D, magnezu oraz cynku (10).

Fosfor – zapotrzebowanie oraz źródła w diecie

Zapotrzebowanie na fosfor dla poszczególnych grup wiekowych przedstawia się następująco (11):

  • od 7 do 12 m. ż. – 275 mg
  • od 1 do 3 r. ż. – 460 mg
  • od 4 do 8 r. ż. – 500 mg
  • od 9 do 18 r. ż. – 1250 mg
  • dorośli – 700 mg

Dostępność fosforu i jego związków w diecie jest duża. Najbogatszymi źródłami fosforu w diecie są te produkty, które zawierają także wapń – sery, mięsa, ryby, jaja, migdały, sezam, strączki. Średnia przyswajalność fosforu w diecie wynosi około 60 – 70% i jest wyższa w przypadku produktów zwierzęcych; w produktach roślinnych natomiast przyswajalność fosforu jest niższa (około 50%), co wynika z obecności kwasu fitynowego (12).

Wysoka podaż fosforu wraz z dietą wynika ponadto ze spożywania żywności przetworzonej, w której spotkać można sole fosforanowe. Ich zastosowanie ma na celu wydłużenie trwałości produktów. Najwięcej soli fosforanowych zawierają produkty mrożone, chleb i wypieki, mięsa pakowane i wędliny, a także zupy.

Niedobór fosforu – przyczyny i objawy

Prawidłowy poziom fosforu u dorosłych to 2,5 – 4,5 mg/ dl; poziom fosforu u dzieci jest nieco wyższy i wynosi 3 – 6 mg/ dl (13). Poziom fosforu kształtowany jest przez kilka mechanizmów (14) :

  • spożycie wraz z dietą
  • cykl dobowy (rankiem poziom fosforu jest najniższy)
  • płci (mężczyźni mają wyższy poziom fosforu)
  • uwarunkowań genetycznych.

Zbyt niski poziom fosforu określany jest mianem hipofosfatemii. Przyczynami hipofosfatemii może być zbyt niska podaż fosforanów, zaburzenia wchłaniania tego pierwiastka z przewodu pokarmowego, nadmierna utrata fosforu przez nerki oraz stany zwiększonego zapotrzebowania na ten pierwiastek (15). Niedobór fosforu może zatem towarzyszyć takim stanom chorobowym jak:

  • niedobór witaminy D3 i potasu (16)
  • przewlekłe biegunki (17)
  • zespoły złego wchłaniania (18)
  • nadczynność przytarczyc (19)
  • niedoczynność tarczycy (20)
  • niewyrównana cukrzyca (21)
  • dna moczanowa (22)
  • alkoholizm (23)
  • oparzenia (24)
  • gorączka (25)
  • sepsa (26)
  • schorzenia nerek (27)
  • stosowanie niektórych leków (insuliny, diuretyków, bisfosfonianów, erytropoetyny, estrogenów czy acyklowiru) (28, 29).

W przypadku niewielkiego i umiarkowanego spadku poziomu fosforu we krwi doświadczyć można jedynie przewlekłego zmęczenia (30). Z kolei znaczny niedobór fosforu, przy stężeniach tego pierwiastka we krwi poniżej 1 mg/ dl może generować pojawienie się takich objawów jak:

  • utrata apetytu (31)
  • osłabienie mięśni, wynikające z towarzyszącej hipofosfatemii niższej syntezy ATP (32)
  • anemia, wynikająca z hemolizy krwinek czerwonych (33)
  • zaburzenia rytmu serca (34)
  • nieregularny oddech (35)
  • drgawki (36)
  • splątanie, apatia (37)
  • większa podatność kości na złamania (38)
  • insulinooporność (39)
  • nadciśnienie krwi – poziom fosforu u osób z nadciśnieniem jest wyższy niż u osób z ciśnieniem prawidłowym (40); ponadto hipofosfatemia stanowi czynnik predykcyjny rozwoju nadciśnienia w przyszłości (41)
  • zespół metaboliczny – niski poziom fosforu prowadzić może do pojawienia się wszystkich składowych zespołu metabolicznego czyli hiperglikemii, insulinooporności, hipertriglicerydemii, hipercholesterolemii, nadciśnienia oraz otyłości typu brzusznego (42)
  • większe ryzyko rozwoju choroby Alzheimera – u osób z tym schorzeniem stwierdzany jest niższy poziom fosforu we krwi (43), ponadto hipofosfatemia skorelowana jest z większym nagromadzeniem płytki beta amyloidowej w mózgu chorych (44).

Jak podwyższyć poziom fosforu we krwi?

Osoby dotknięte problemem zbyt niskiego poziomu fosforu we krwi mogą sobie pomóc w prosty sposób – wystarczy kilka modyfikacji w diecie. Przede wszystkim – należy spożywać produkty bogate w fosfor. Jednocześnie należy zadbać o właściwą podaż innych związków, które sprzyjają utrzymaniu prawidłowego poziomu fosforu – mowa o potasie i witaminie D. Niekiedy wymagana może być także suplementacja samego fosforu.

Nadmiar fosforu w organizmie – przyczyny i objawy

Zbyt wysoki poziom fosforu w organizmie określany jest mianem hiperfosfatemii. Przyczyny hiperfosfatemii są bardzo zróżnicowane i obejmują m. in.:

  • niewydolność nerek (45)
  • odwodnienie (46)
  • palenie papierosów (47)
  • nadczynność tarczycy (48)
  • nowotwory (49)
  • hemoliza (50)
  • niedoczynność przytarczyc (51)
  • rabdomioliza (52)
  • nadmierne spożycie fosforu z dietą (53)
  • nadmiar witaminy D3 (54)

Objawy hiperfosfatemii wynikają przede wszystkim z obniżonego poziomu wapnia we krwi, towarzyszącemu nadmiarowi fosforu. Osoby dotknięte tym problemem mogą doświadczać przede wszystkim objawów tężyczki: mrowienia dłoni, stóp i twarzy, skurczów mięśni, a także świądu skóry (55).

Konsekwencje zdrowotne wynikające z utrzymującego się zbyt wysokiego poziomu fosforu dotyczą m. in.:

  • większego ryzyka rozwoju chorób nerek (56)
  • wzrostu ryzyka złamań kości (57)
  • większego ryzyka sercowo – naczyniowego (58, 59)
  • pogorszenia funkcji poznawczych (60)
  • nasilenia procesów starzenia się organizmu (61, 62)
  • większego ryzyka nowotworzenia (63, 64)
  • zwiększenia ogólnej śmiertelności (65).

Jak obniżyć poziom fosforu w organizmie? Aby unormalizować zbyt wysoki poziom fosforu w organizmie, należy zadbać o dietę. Warto wyeliminować żywność przetworzoną zawierającą fosforany. Dobrym pomysłem jest także spożywanie jak największej ilości produktów roślinnych, które zawierają kwas fitynowy ograniczający przyswajalność fosforu (66). Kolejne kroki, które warto podjąć to: optymalne nawodnienie organizmu (67), rezygnacja z palenia papierosów (68), a także suplementowanie takich związków jak: wapń (69), niacyna (70) oraz witamina C (71).



Artykuł ma charakter informacyjny. Jest obiektywną analizą aktualnych badań naukowych, zgodnych z metodologią EBM. Nie stanowi jednak diagnozy ani porady medycznej. Leczeniem może zajmować się tylko Twój lekarz prowadzący.



Autor: lek. stom. Marek Skoczylas