8 korzyści zażywania jodu + niedobór i nadmiar

Jod to pierwiastek śladowy niezbędny dla właściwego funkcjonowania organizmu. Przede wszystkim – jest niezbędny w procesie syntezy hormonów tarczycy. Niedobór jodu nie należy do rzadkości, zwłaszcza wśród populacji zamieszkujących te tereny, na których jod nie jest rozpowszechniony.

Zbyt niska podaż jodu nie pozostaje obojętna dla organizmu, gdyż jod pełni istotne funkcje w organizmie człowieka. W ramach profilaktyki niedoboru jodu podejmowane są takie rozwiązania, jak powszechne jodowanie soli kuchennej. Czy to wystarczająco skuteczne rozwiązanie? I co stanie się, gdy jodu jest za mało?

1. Jod reguluje czynność gruczołu tarczowego

Jod jest pierwiastkiem kluczowym dla prawidłowego funkcjonowania tarczycy. Ten niewielki gruczoł zlokalizowany w przedniej części szyi odpowiada za syntetyzowanie hormonów tarczycy – trójjodotyroniny T3 oraz tyroksyny T4. Hormony tarczycy regulują przemiany węglowodanów, lipidów i białek, funkcjonowanie układu nerwowego, układu krążenia, układu rozrodczego czy kości (1).

Tarczyca stanowi główny magazyn jodu w organizmie. Stosunek stężeń jodków tarczycy do jodków osocza to około 500:1. Gromadzenie się jonów jodkowych odbywa się dzięki transportowi aktywnemu. Głównym związkiem magazynującym jod w tarczycy jest tyreoglobulina.

Pod wpływem działania tyreoperoksydazy dochodzi do przyłączenia jodu do aminokwasu tyrozyny, co prowadzi do powstania monojodotyroniny i dijodotyroniny. Zaś kondensacja tych cząstek skutkuje powstaniem trijodotyroniny i tyroksyny (2).

Jod reguluje czynność tarczycy na drodze ujemnego sprzężenia zwrotnego. Oznacza to, iż początkowo wzrost stężenia jodu w surowicy skutkuje nasileniem syntezy hormonów tarczycy, jednak dalsze zwiększanie poziomu tego pierwiastka i kumulacja jodku nieorganicznego w komórkach tarczycy prowadzi do efektu inhibicji syntezy hormonów tarczycy (3).

2. Jod wpływa na tempo metabolizmu

Kontrolując syntezę hormonów tarczycy, jod wpływa na tempo przemian metabolicznych. Hormony tarczycy regulują przemiany węglowodanów, zwiększając wchłanianie glukozy z przewodu pokarmowego i jej zużycie przez komórki jako źródło energii.

Wpływ hormonów tarczycy na przemiany lipidowe sprowadza się do nasilenia zjawiska lipolizy, obniżenia poziomu cholesterolu we krwi oraz zmniejszenia zawartości tłuszczów w wątrobie. Wpływ na przemiany białkowe polega na pobudzeniu procesów syntezy białek (4).

Wykazano istnienie związku między niedoborem jodu a nadmierną masą ciała (5), a także występowaniem wyższego poziomu cholesterolu we krwi (6). Utrzymanie odpowiedniego poziomu jodu w organizmie może zatem stanowić profilaktykę takich powikłań otyłości jak choroby serca (7).

3. Jod wspomaga funkcjonowanie układu nerwowego

Jod jest niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania mózgu – i to już od etapu życia płodowego. Zbyt niska podaż jodu w okresie ciąży może skutkować pogorszeniem funkcji poznawczych u potomstwa. Także zbyt niska podaż jodu w diecie dzieci może prowadzić do pogorszenia funkcji poznawczych oraz wystąpienia deficytów neurorozwojowych (8). Przewlekły niedobór jodu u dzieci może skutkować spadkiem IQ o 12 – 13,5 punktów (9).

Suplementowanie jodu u dzieci zamieszkujących tereny, na których często występują niedobory jodu wykazało poprawę rozwoju umysłowego (10).

Taki pozytywny wpływ jodu na funkcjonowanie układu nerwowego może wynikać z faktu, iż pierwiastek ten uczestniczy we wszystkich etapach neurogenezy, a niedobór jodu skutkować może powstaniem niepożądanych zmian w synapsach nerwowych oraz osłonkach mielinowych nerwów (11).

4. Jod wpływa na funkcjonowanie układu immunologicznego

Jod indukuje silniejszą odpowiedź immunologiczną, wpływając m. in. na syntezę cytokin i chemokin. Dzięki temu jod może wspomagać walkę z infekcjami (12).

5. Jod a profilaktyka nowotworów

Wiele mówi się o jodzie w kontekście jego działania protekcyjnego względem rozwoju nowotworów. Jednym z nich jest rak tarczycy. Niedobór jodu nie wpływa bezpośrednio na rozwój raka tarczycy, może jednak sprzyjać rozwojowi choroby – i to w jej bardziej agresywnej, opornej na leczenie postaci (13).

Wpływ niedoboru jodu może wówczas sprowadzać się do nasilenia produkcji reaktywnych form tlenu i wytworzenia stresu oksydacyjnego, co zwiększa częstość występowania uszkodzeń DNA i mutacji (14). Inny potencjalny mechanizm nowotworzenia wynika z większej częstości występowania mutacji genu BRAF (15) oraz RAS (16).

Coraz więcej mówi się także o wpływie niedoboru jodu na rozwój raka żołądka (17) czy raka piersi (18), czyli tych tkanek, które wyróżniają się aktywnym pobieraniem jonów jodu już od najwcześniejszych etapów rozwoju.

Niedobór jodu może być powiązany z rozwojem raka piersi, endometrium i jajników – istnieje korelacja między niskim spożywaniem jodu a większą częstością występowania tych nowotworów u kobiet (19, 20). Wykazano także zależność między niedoborem jodu a większym ryzykiem rozwoju raka prostaty (21), trzustki i płuc (22).

Jod może znaleźć zastosowanie w terapii niektórych rodzajów nowotworów, zwłaszcza raka piersi czy płuc. Dla efektywności takiej terapii kluczowe znaczenie ma jednak obecność specyficznych białek odpowiedzialnych za transport jodu do komórek, zwłaszcza białka NIS (23). Z kolei radioizotop jodu wykorzystywany jest w terapii raka tarczycy (24).

6. Jod jest niezastąpiony w przypadku narażenia na promieniowanie jonizujące

Płyn Lugola, czyli wodny roztwór jodku potasu podawany jest w przypadku katastrof jądrowych, gdy zwiększa się narażenie na promieniowanie jonizujące. Doskonałym przykładem takiego zastosowania jodu było profilaktyczne podawanie płynu Lugola po wybuchu elektrowni jądrowej w Czarnobylu w 1986 roku. Takie zastosowanie jodu wynika z konkurowania z jodem radioaktywnym – podanie wyższych dawek jodu przyczynia się do wysycenia tarczycy tym pierwiastkiem, przez co izotopy radioaktywne jodu nie są wbudowywane w hormony tarczycy (25).

7. Roztwór jodu wykorzystywany jest do dezynfekcji

Powidon – to roztwór jodu. Wykorzystywany może być do dezynfekcji narzędzi chirurgicznych, a także odkażania ran (26, 27). Powidon może okazać się skuteczniejszy od antybiotyków w walce z bakteriami, zwłaszcza tymi, które wykształciły mechanizmy antybiotykoodporności (28). Jod wykorzystywany jest także do dezynfekcji wody (29).

8. Jod warunkuje prawidłowy rozwój płodu i małego dziecka

Rola jodu w zapewnieniu prawidłowego rozwoju organizmu jest nie do przecenienia (30). W ciąży zapotrzebowanie na jod wzrasta, gdyż synteza hormonu T4 może być nawet o połowę wyższa. Zbyt niska podaż jodu w ciąży oraz w pierwszych latach życia dziecka skutkować może poważnymi zaburzeniami zdrowotnymi. Niedobór jodu uznawany jest za najczęstszą przyczynę opóźnienia umysłowego na świecie (31).

Niewielki i umiarkowany niedobór jodu w trakcie ciąży może wpływać na rozwój dziecka w przyszłości. Wykazano m. in., że dzieci matek z niższym poziomem hormonu T4 wykazywały się pogorszeniem funkcji psychomotorycznych oraz niższym IQ (32, 33).

Ciężki niedobór jodu w okresie ciąży skutkuje rozwojem niedoczynności tarczycy zarówno u matki, jak i płodu. W związku z tym, że jod warunkuje rozwój mózgu płodu, zbyt niski poziom pierwiastka sprzyja powstaniu wad rozwojowych, spadkowi inteligencji oraz rozwoju tzw. kretynizmu. Choroba ta cechuje się niedorozwojem umysłowym, głuchotą i zezem (34).

Odpowiednio wysoka suplementacja jodu w okresie ciąży przynosi korzyści w postaci redukcji przypadków kretynizmu, zwiększenia masy urodzeniowej, a także ograniczenia śmiertelności okołoporodowej (35).

Odpowiednio wysokie spożycie jodu u dzieci skutkuje ograniczeniem przypadków wola u dzieci (36), poprawą stanu fizycznego i psychicznego dzieci (37), a także lepszymi wynikami w nauce (38).

Zapotrzebowanie na jod i źródła jodu w diecie

Dzienne zapotrzebowanie na jod dla poszczególnych grup wiekowych przedstawia się następująco (39) :

  • do 6 miesiąca życia – 110 µg
  • od 7 do 12 miesiąca – 130 µg
  • od 1 do 3 roku życia – 90 µg
  • od 4 do 8 roku życia – 90 µg
  • od 9 do 13 roku życia – 120 µg
  • od 14 do 18 roku życia – 150 µg
  • kobiety i mężczyźni – 150 µg
  • kobiety w ciąży – 220 µg
  • kobiety karmiące piersią – 290 µg.

Najwyższą zawartością jodu w diecie wyróżnia się sól jodowana. 100 g soli jodowanej zawiera ponad 2000 µg jodu. W związku z powszechnym występowaniem niedoboru jodu, ponad 70 krajów wprowadziło profilaktykę w postaci jodowania produktów spożywczych (40). W Polsce od 1997 roku stosuje się sól jodowaną, co przekłada się na zredukowanie częstości występowania niedoborów jodu.

Naturalne źródła jodu w diecie to przede wszystkim ryby i owoce morza: dorsz, mintaj, makrela wędzona, sardynki, tuńczyk. Jod znaleźć można także w orzechach laskowych, szpinaku, brokułach, jajach, serze twarogowym czy wątrobie wieprzowej (41, 42).

↓ Niedobór jodu – przyczyny i objawy

Jedną z najważniejszych przyczyn niedoboru jodu jest zamieszkiwanie na terenach ubogich w ten pierwiastek. Taki problem może dotyczyć ponad dwóch miliardów ludzi na świecie, a zatem ponad 1/3 ludzkości (43).

Inne czynniki ryzyka to niskie spożycie jodu, zwłaszcza z jednoczesnym spożywaniem tzw. goitrogenów, czyli związków wolotwórczych, które występują m. in. w soi i warzywach krzyżowych (44). Grupą narażoną na rozwój niedoboru jodu są ponadto kobiety w ciąży.

Organizm posiada umiarkowaną zdolność do kontrolowania syntezy hormonów tarczycy w zależności od spożycia jodu. Jeśli podaż jodu zmniejsza się w umiarkowanym stopniu (poniżej 100 mikrogramów), wówczas zwiększa się poziom TSH, czyli hormonu tyreotropowego – a to prowadzi do zwiększonego wychwytu jodu przez tarczycę i zwiększenia syntezy hormonów tarczycy. Jednak znaczne ograniczenie spożycia jodu (poniżej 10 – 20 mikrogramów) uniemożliwia wystarczającą syntezę hormonów tarczycy – i rozwija się niedoczynność tarczycy (45).

Niedoczynność tarczycy prowadzi do wystąpienia wielu objawów, takich jak (46) :

  • osłabienie i senność
  • przybieranie na wadze
  • suchość skóry
  • nadmiernie wypadające włosy
  • długie i obfite krwawienia miesięczne
  • zaburzenia płodności
  • opuchlizna na twarzy, zwłaszcza pod oczami
  • spowolnienie akcji serca
  • kłopoty z pamięcią i koncentracją

Niedobór jodu u kobiet w ciąży może prowadzić do zaburzeń neurorozwojowych u płodu,  poronień, a także kretynizmem u dziecka. Inne konsekwencje to opóźniony wzrost dziecka, spowolnione dojrzewanie płciowe.

↑ Nadmiar jodu

Zbyt wysoki poziom jodu we krwi najczęściej jest konsekwencją nadmiernego spożycia suplementów zawierających ten pierwiastek. Nadmiar jodu – podobnie jak jego niedobór – może generować rozwój niedoczynności tarczycy. Wynika to z faktu, iż znaczny nadmiar jodu hamuje syntezę hormonów tarczycy (efekt Wolffa – Chaikoffa) (47)..



Artykuł ma charakter informacyjny. Jest obiektywną analizą aktualnych badań naukowych, zgodnych z metodologią EBM. Nie stanowi jednak diagnozy ani porady medycznej. Leczeniem może zajmować się tylko Twój lekarz prowadzący.



Autor: lek. stom. Marek Skoczylas